Wörterbuchnetz
Lexicon musicum Latinum medii aevi Bibliographische AngabenLogo badw
 
ascensio bis asperitas (Bd. 1, Sp. 138 bis 147)
Abschnitt zurück Abschnitt vor
Artikelverweis ascensio (ascentio) -onis f. 1. das Ansteigen, das Emporgehen (die Tonhöhe betreffend) 2. Tonbereich oberhalb der Finalis 1. ascent, rise (in pitch) 2. register over that of the finals
1 das Ansteigen, das Emporgehen (die Tonhöhe betreffend) ascent, rise (in pitch) [opp.: descensio, remissio]
[s.IX]
Remig. Aut. 511, 6: ‚per agogen‘ id est sursum ductionem, vel per ascensionem in acumen.
[s.X-XI]
Ps.-Odo mus. p. 266a: illa descensio vel ascensio, hoc est ipsum intervallum, quod est a prima voce, ubi inscribitur ⋅A⋅ usque ad secundam, ubi inscribitur ⋅B⋅, tonus est primus. Ps.-Odo dial. p. 260a: in descensione vel ascensione potius saliendo quam gradiendo (inde Quaest. mus. 1, 19 p. 47. Ton. Gratianop. p. 25. Iac. Leod. spec. 6, 45, 8).
[s.XI]
Odor. Sen. p. 152: ascensio gravium et descensio acutarum. Aribo 45 p. 52: Idem quoque motus tantum fit ascensione (inde Comm. Guid. 41 p. 167). al. Comm. Guid. 47 p. 120: in sola diapente ab ⋅E⋅ in ⋅⋅ non est continua vel ascensio vel descensio per syllabas. al. Quaest. mus. 1, 19 p. 50. al. Ioh. Cott. mus. 1, 8: Per has itaque syllabas is, qui de musica scire affectat, cantiones aliquot cantare discat quousque ascensiones et descensiones multimodasque earum varietates plene ac lucide pernoscat ( Hier. Mor. 10 p. 46, 26. Ps.-Thomas Aqu. I p. 26. Conr. Zab. tract. P 1). Ioh. Cott. mus. 12, 3: cum cantus intenditur et remittitur, ascensio et descensio dici potest, quod in cursu modorum ascensionem et descensionem itemque intensionem ac remissionem vocemus (inde Anon. Pannain p. 111. Conr. Zab. tract. AY 4).
[s.XII]
Theinr. Dov. 3, 10b, 2. al.
[s.XIII]
Ioh. Garl. mens. append. 16, 14: mutando descensionem vel ascensionem nunc cum uno nunc cum reliquo. Lambertus p. 256b (inde Trad. Lamb. 2, 4, 11). Ps.-Thomas Aqu. II p. 32: alphabetum in directa ascensione vel in directa descensione habet duo dyapason et duo dyapente. al. Engelb. Adm. 1, 9: ascensiones et descensiones a vocibus in voces.
[s.XIV]
Phil. Vitr. 10, 15. Iac. Leod. spec. 6, 70, 2: arsis est motus cuiusdam intentionis et ascensionis in voce. al. Petr. Palm. p. 507. Ps.-Mur. interv. p. 309b. Quat. princ. 4, 2, 44 p. 295b: non est contradicendum tenorem pronuntianti et pulchras ascensiones et descensiones facienti. al. Heinr. Eger 4 p. 43: si mensuras notarum ipsarum et pausarum ascensionumque et descensionum proportiones didiceris. Ps.-Mur. prop. p. 97a. Compil. Ticin. p. 22. Compil. Lips. p. 137: mutationes sex sillabarum ... diligenter discat, quatenus per eas omnis armonie ascensiones atque descensiones recte continuare assuescat.
[s.XV]
Ioh. Olom. 4 p. 10. Iac. Twing. p. 100, 4. Conr. Zab. tract. Q 2. al. Conr. Zab. mon. I 4. Lad. Zalk. B 23: quod finales differentiae euouae cuilibet toni causantur ex primo puncto troporum et etiam principiorum cantuum saltu vel praecipitatione et etiam levi ascensionis vel descensionis deductione.
2 Tonbereich oberhalb der Finalis register over that of the finals [opp. descensio, remissio, depositio]
[s.X-XI]
Ton. Boeth. mus. 4: in ascensione differunt, quia /Bd. 1, Sp. 139/ hic (sc. primus tonus) ad octavam, iste (sc. secundus tonus) ad quintam ascendit cordam. Berno mon. 10, tit.: De ascensione vel remissione tonorum. Odor. Sen. p. 210: inicia et fines nec non ascenciones et descensiones differentiasque tonorum. Heinr. Aug. 91. Aribo 36 p. 15: Excellentes iure sunt principales, quae ita dominantur autentis, ut in ipsis sit ascensionis eorum finis (inde Quaest. mus. 1, 16 p. 37). Comm. Guid. 53 p. 104: Cum enim octo modi ... legitimos habeant cursus, authenti in ascensionibus, plagales in descensionibus legitimis. Frut. brev. 8 p. 63. Ioh. Cott. mus. 12, 5: Ergo ascensionem tonorum et descensionem vocamus certam ipsorum ascendendi et descendendi legem, id est quantum a finalibus suis ascendant sive descendant. Intensionem vero et remissionem tonorum dicimus certitudinem illam, per quanta vocum intervalla a finali suum quisque principium habere debeat (inde Anon. Pannain p. 111. Gob. Pers. p. 194a: Insuper notandum est, quod differentia est inter ascensionem et descensionem ex una parte et intensionem et remissionem ex alia parte. Ascensio et descensio tonorum est certa lex vel regula ascendendi a finali et descendendi infra finalem ... Conr. Zab. tract. AY 5). al.
[s.XII]
Compil. Paris. II p. 76: Assumunt autem authenti per licentiam in ascensione unam.
[s.XIII]
Elias Sal. 19 p. 40a: quod quasi in maiori sui parte transcenderet palmam et naturam ascensionis et solitum cursum tonorum in palma. Ioh. Groch. 291: per regulas tonorum inspiciendo ad initium, medium et finem et ad ascensionem et descensionem alicui tonorum appropriatam. Engelb. Adm. 3, 14: in cantu musico ... ista quatuor requirantur et attendantur, videlicet sua ascensio et descensio et inceptio ac terminatio ... Descensioni igitur deserviunt voces graves, ascensioni vero excellentes, inceptioni et terminationi voces superiores et finales. Engelb. Adm. 4, 24: ascensio et descensio in tono sunt magis principales partes ipsius, quia ibi magis percipitur ipsius toni modulatio. al. Walt. Odingt. 5, 8, 9 descr.: Termini ascentionum. Walt. Odingt. 5, 10, 28: cum cantus non ascendunt ad suam maximam ascentionem. al.
[s.XIV]
Iac. Leod. inton. 1, 5: Tonus est principii discretio ascensionisque ac descensionis cuiuslibet cantus regularis. Quat. princ. 3, 20 p. 229b: ut hic sumitur tonus, est certa limitatio cantus, sive qualitas cantus ascensionis et depositionis ac principii et finis. al. Heinr. Eger 5 p. 51: Mediaque debent habere toni certa, ut duo in uno convenientes finali ab ipso nec ascendendo nec descendendo certis currentes limitibus ab invicem differant, quod et antiqui ascensionem tonorum et descensionem vocabant. al. Anon. Carthus. p. 451a: Sed quia supra sermo sepe factus est de ascensione et descensione tonorum, ideo hic sciendum est, quod musici distinguunt inter istos terminos ascensio et descensio ex una parte, et intentio et remissio ex altera parte. Nam ipsi reputant hos terminos ascensio et descensio communiores tanquam cantui competentes. Sed aliis duobus terminis, scilicet intentio et remissio (ed.: intentione et remissione), utuntur contractius. Anon. La Fage II p. 423: Tonus mixtus placalis est ille, qui ascendit ultra sextam vocem, tangens ascensionem <sui authentici> (coni. Bernhard).
[s.XV]
Ioh. Cicon. mus. 2, 28 p. 296, 8. Nicol. Burt. 1, 24, 147: De ascensione parvularum antiphonarum vel cantuum. al. Bonav. Brix. 22, 8.
 
Artikelverweis 
ascensivus -a, -um aufsteigend (die Tonhöhe betreffend) rising (in pitch)
[s.XII]
Theinr. Dov. 3, 9a, 2: eas species, quas in ascensivis (ms.; ed.: ascensinis) ordinibus simplicium vel in societatibus compositarum vidisti primas, in descensivis (ms.; ed.: descensinis) videbis fieri postremas. Theinr. Dov. 3, 9a, 4: ascensivis (ms.; ed.: ascensinis). Theinr. Dov. 3, 9a, 5: /Bd. 1, Sp. 140/ ascensivo (ms.; ed.: ascensino).
[s.XIII]
Ioh. Garl. plan. p. 167b: in cantu ascensivo.
[s.XIV]
Summ. Guid. comm. 2, 26: ultimus vero autentus, scilicet septimus, inter omnes tonos maxime ascensivus est eo, quod ipse omnium supremus est. Summ. Guid. comm. 2, 27: primus autentus ea ratione, quoniam est autentus, ascensivus est et acutorum appetitivus. Summ. Guid. comm. 4, 54. Heinr. Eger 5 p. 54: quia septimus est ascensivus et secundus gravium appetens <clavium>, idem non competit eis ambitus. v. LmL dissonantia ascensiva
 
Artikelverweis ascensus -us m. 1. das Ansteigen, das Emporgehen (die Tonhöhe betreffend) 2. Tonbereich oberhalb der Finalis 3. oberer Grenzton eines Tonbereichs 1. ascent, rise (in pitch) 2. register over that of the finals 3. the upper note defining an ambitus
1 das Ansteigen, das Emporgehen (die Tonhöhe betreffend) ascent, rise (in pitch) [syn.: intensio; opp.: descensus]
[s.V]
Mart. Cap. 2, 181: Hinc festinatur ascensus, et usque in Veneris circulum hemitonio transvolatur. al.
[s.IX]
Remig. Aut. 72, 18.
[s.IX]
Inch. Uchub. 151: in ascensu et descensu ad quintum usque sonum.
[s.X-XI]
Ton. Lugd. pr. 38: nec ab inferioribus ad superiores (sc. voces) sine hac (sc. mese) facilis patet ascensus. Anon. Bernh. 1, 39: in ascensu cordarum continuo vel discreto. Berno ton. p. 82b: post ascensum in diapente. Hermann. mus. p. 47 (p. 140a): flatus vero duas habet partes, id est arsin et thesin, hoc est elevationem et depositionem (ed.: dispositionem); sed a meliori, id est elevatione vel ascensu neuma dicitur. al. Aribo 94 p. 10: ascensus est semitonio, ditono, descensus ditono, semitonio. al. Ton. Aug. p. 135a: continuato ascensu. al. Vocab. mus. p. 406: Tensibilia sunt chordarum fila sub arte religata, quae admodum plectro percussa, item in ascensu vel descensu, in gravitate vel acumine delectabiliter sonum reddunt. Frut. ton. p. 161. al.
[s.XII]
Ton. Nivern. 144r p. 123: faciendo semitonum in ascensum. Mut. Γma ut 4: ut mutatur in fa per descensum et dicitur utfa, fa in ut per ascensum et dicitur faut. al.
[s.XIII]
Org. Vatic. p. 186. Disc. Ad brevem p. 12: cantus quilibet vel est in ascensu vel est in descensu. al. Mus. man. 17, 5. Metrol. 51 p. 73: Tonus est quaedam vox bene et regulariter sonans, ita, ut habeat naturaliter ascensum et descensum, ut inter ⋅Γ⋅ et ⋅A⋅re. Ioh. Garl. mens. append. 15, 6. al. Ioh. Aegid. 8, 2. al. Amerus 5, 13. al. Elias Sal. 4 p. 20a: qui novum cantum edit et quinarium ascensum vel descensum facit sine medio alicuius puncti. Elias Sal. 22 p. 46a: faciens gradatim ascensum. al. Lambertus p. 254b: gradatim ad ⋅G⋅ pareret ascensus. al. Trad. Lamb. 3, 4a, 2. Ps.-Franco comp. 1 p. 155a: Ad ascensum unius, existens in diapason, descende duas et fac diapente. al. Hier. Mor. 25 p. 184, 33. Anon. Ratisb. 3, 3: Secundus modus, qui semitonium dicitur, est ascensus vel descensus a mi ad fa et nusquam alibi. al. Trad. Franc. I p. 34. al. Anon. Couss. IV p. 62, 3. Vers. Postquam pro 215: si fieret ascensus vel descensus tritono cantante. Ioh. Groch. 121: Ductia vero est cantilena levis et velox in ascensu et descensu. Ps.-Mur. summa 1156: ... pro diapason A capitale. Et hec signa intervallorum, dum punctis carebant, signabant ascensum. al. Engelb. Adm. 3, 8: IIII sunt mutationes principales ipsarum vocum in ascensu et descensu gradato. Engelb. Adm. 3, 9: Qualiter in musicis vocibus fiat ascensus et descensus per saltum. al.
[s.XIV]
March. luc. 2, 6, 3. al. March. pom. 17, 3. al. Ps.-Phil. lib. mus. p. 36a. al. Ioh. Mur. spec. 2, 116. Iac. Leod. cons. 10. Iac. Leod. inton. 1, 39. Iac. Leod. spec. 6, 69, 1: Nonne ascensus et descensus quidam motus sunt? Iac. Leod. spec. 6, 85, 39: antiphonae incipientes in ⋅ /Bd. 1, Sp. 141/ C⋅, in ⋅D⋅ vel in ⋅F⋅ gravibus, quae in suo principio gravem vel moderatum habent ascensum vel descensum. al. Ioh. Boen ars 2, 22, 3: intervalla, id est descensus et ascensus. Ioh. Boen mus. 2, 24. al. Quat. princ. 3, 51 p. 248a: cum ascensus fuerit a gravibus scalariter. al. Anon. Michaelb. I p. 48. Anon. Michaelb. II p. 49. Goscalc. 1, 2 p. 48, 16. al. Heinr. Eger 5 p. 49. Trad. Holl. I p. 186. al. Interv. Tonus div. p. 242, 3. Henr. Zel. p. 114a. Cart. plan. 28: ascensus proprius tocius palme. Compil. Lips. p. 130. al. Anon. Vratisl. p. 331a. Nicol. Sen. p. 11: pro uno ascensu tenoris debet fieri descensus tertius discantoris. ibid. al. Paul. Flor. 9.
[s.XV]
Ioh. Olom. 7 p. 37: Sciendum autem dicti modi musicales tripliciter considerantur, scilicet per probationem, operationem et intermediationem. Probatio fit, quando in cantu gradatim capitur ascensus vel descensus per voces ordinatas. Operatio fit, quando capitur ascensus vel descensus de una distantia ad aliam seu ab uno limite ad alium. Intermediatio vero, quando in cantu consideratur ascensus vel descensus per voces extremas aliis modis mediantibus. al. Prosd. contr. 5, 4: si sit in ascensu ⋅b⋅ rotundum sive molle ascensum diminuit et ⋅⋅ quadrum ipsum augmentat. al. Gob. Pers. p. 181a. al. Prosd. spec. p. 751. al. Ugol. Urb. 1, 114, 23: Aliquando ab ascensu seu intensione ad ⋅C⋅ remittitur diatesseron ad ⋅G⋅. al. Tact. Prima est 15. Theod. Capr. p. 97. al. Tact. Concordanciarum p. 172, 7: de ascensu sine saltu. al. Anon. Philad. 46. al. Tact. Reperi p. 44, 17. Petr. Talh. p. 11. Trad. Holl. II 7 p. 18 (p. 422b). al. Trad. Holl. III 5 p. 33: intensio, id est ascensus, remissio, id est descensus. Trad. Holl. III 9 p. 69: per velocem ascensum in ⋅c⋅ acutam. Trad. Holl. III 9 p. 72: per gradatum ascensum. al. Ioh. Legr. rit. 2, 3, 3, 24. Tact. Sequitur p. 56. Conr. Zab. tract. M 4: nam in monochordo ... has sex voces earumque ascensum et descensum discere convenit. al. Conr. Zab. mon. Y 4: absonum ascensum vel descensum. al. Conr. Zab. chor. intr. 11. Fr. Gafur. extr. 6, 11, 8. al. Ioh. Tinct. nat. 8, 10. Ioh. Tinct. contr. 1, 3, 15. al. Ioh. Tinct. exp. 7, 15. Bart. Ram. 1, 2, 7 p. 43: cantus in ascensu... vult vocem fortificari et in descensu molle fieri. al. Anon. Tegerns. II p. 113. al. Ioh. Hoth. dial. p. 71: ascensus per gradum. Nicol. Burt. 2, 3, 30. Guil. mon. 5 p. 31. al. Bonav. Brix. 10, 11: mi in ascensu et in descensu est leviter proferendum; in ascensu acuitur et in descensu deprimitur. al. Adam Fuld. 2, 13. al. Lad. Zalk. B 23: saltu (ascensu) vel praecipitatione (descensu). al. Guill. Pod. 4, 21. al. Fr. Gafur. pract. 1, 4. Mich. Keinsp. 7, 27. Flor. Fax. 13 p. 85. Erasm. Hor. p. 74a. al. Compend. mus. 102. al. Anon. La Fage III p. 246. Szydlov. 5 p. 19: per intenssionem hic intelligitur ascenssus seu elevacio, quod Grece dicitur arsis. al. Contr. Cum notum p. 61b (sim. Contr. Septem s. spec. p. 29a). Contr. Quoniam hom. 5, 16. al. Contr. Sex s. spec. I p. 307a. Contr. Species plani 51. al. Contr. Volens igitur p. 383. Contr. Volentibus I p. 27b (sim. Contr. Volentibus II 26. Contr. Volentibus III p. 13a-b).
2 Tonbereich oberhalb der Finalis register over that of the finals [syn.: elevatio; opp.: descensus]
[s.X-XI]
Anon. Bernh. 2, 54: Ypophrigius habet descensum ad ypate ypaton, ascensum ad paramese habens finalem semper in ypate meson. Berno prol. p. 71b (H33 p. 35): [in pluribus interdum pro ascensu, maxime vero pro descensu fit saepe dubietas, utrum authento an plagi eorum tribuatur proprietas]. Berno prol. p. 76a: cum in omnibus subiugalibus tonis ascensus usque in diapente et ultra suppetat. Berno div. p. 18: authentici vel principales dicuntur, cum eorum sonus sit altior, ascensus superior. al. Oliva p. 294: A quibus /Bd. 1, Sp. 142/ quidem finalibus usque in earum octavas IIII troporum principalium paratur ascensus, et in quintas quidem percurvatur (ed.: per curvatur) descensus. Reliquorum vero IIIIor ab eisdem finalibus ex utraque parte sive ascensus sive descensus quintarum determinatione comprimitur. Vers. Maiores tropos p. 295. Aribo 35 p. 29: cum omnem suum ascensum descensumve non potuisset implere. al. Ton. Aug. p. 90: ex prescripta ascensus et descensus lege. al. Anon. Lips. p. 157: in ascensu et descensu cuiusque toni. Cant. In defect. p. 88. Ps.-Guido arithm. p. 58a. al. Theophil. 3, 82 p. 146. Frut. brev. 8 p. 58: Quid moderni sentiant de ascensu troporum. al. Quaest. mus. 1, 11 p. 21. al. Ioh. Cott. mus. 12, 23.
[s.XII]
Trad. Guid. 7: autenticorum cantuum ascensus et descensus a finali voce comprobatur. Guido Aug. p. 176b: duplex necessaria est consideratio progressionis videlicet et compositionis. Progressio consideratur secundum elevationem et depositionem. Compositio secundum levitates et gravitates descensuum et ascensuum. al. Ton. Cist. p. 267b: prolixiorem dedimus ascensum quibusdam antiphonis. Anon. Cist. I 31 p. 26: apud quas (sc. finales) nimirum illum ascensum et descensum naturaliter invenies. al. Anon. La Fage I 9, 29. al. Compil. Paris. II p. 76.
[s.XIII]
Anon. Lovan. p. 493b. al. Ioh. Garl. plan. p. 167b. Amerus 11, 32: Antiphone vero processionales, comuniones prout cuiuscumque toni sunt, mutare debent ascensum et descensum. al. Elias Sal. 28 p. 55b: requirit pluralitatem linearum secundum exigentiam ascensus sui. al. Lambertus p. 261b. Anon. Ratisb. 2, 8. al. Petr. Cruc. 1, 13: aliqui tonorum, qui non possunt in finalibus litteris finiri propter suum ascensum vel propter sua principa, tunc finiuntur in istis (sc. affinalibus). Vers. Postquam pro 276: Principium, medium, finem diiudicat atque / ascensum videat. al. Ioh. Groch. 237: Invitatorium est cantus ex pluribus concordantiis compositus, habens ascensum et descensum iuxta aliquem tonum. al. Engelb. Adm. 4, 25: propter unicam elevationem extra naturalem ascensum secundi toni. al. Walt. Odingt. 5, 17, 2: voces initiales in singulis tonis et communes ascensus et descensus, non casuales vel irregulares. Walt. Odingt. 6, 12, 6: consideretur ascensus vel descensus a finali.
[s.XIV]
March. luc. 11, 2, 32: mixtus vero plagalis dicitur ille (sc. tonus), qui supra sextam a suo fine ascendit, sui auctentici tangens ascensum, vel aliquid de ascensu. al. Ps.-Phil. lib. mus. p. 36a. Iac. Leod. inton. 1, 25. Iac. Leod. comp. 2, 5, 3. al. Iac. Leod. spec. 6, 40, 14: videmus, qualiter cantus per principia, per distinctiones, per ascensum vel descensum, quantum ad totum suum decursum, moderatus sit. al. Quat. princ. 3, 29 p. 232b. al. Anon. Michaelb. I p. 44. Trad. Holl. I p. 185: Nam responsorium tale aut moderatum habet discursum ascensus et descensus. al. Anon. Carthus. p. 435a: gradus ambitus, id est gradus ascensus et descensus ipsius cantus (sim. p. 438a). Anon. Carthus. p. 438a: duplex est ascensus et descensus in cantu, scilicet regularis et graciosus, id est licentialiter permissus. Anon. Carthus. p. 451a: Unde primo termino, scilicet intentione utuntur ad significandum ascensum principii. al.
[s.XV]
Ioh. Olom. 8 p. 40. al. Iac. Theat. 29. al. Nicol. Cap. p. 317. al. Ugol. Urb. 1, 48, 4. al. Georg. Ans. 3, 61: Licet autem horum cantuum initium assumere a voce gravi et acuta quavis, infra tamen terminum ascensus et super finalem efferre tamen ad acutum non super octavum aut nonum vel decimum a finali. al. Anon. Philad. 75. al. Ton. Subl. p. 54, 6. al. Trad. March. p. 927: Sed propter inconvenienciam ascensus et descensus in ipsis modis cadentem, subcessores magistri alios IIII invenerunt ad hoc, ut VIII adtribuerentur ascensus alioquin descensus. al. Trad. Holl. II 5 p. 40 (p. 430b). al. Man. Guid. p. 150 (p. 467). Trad. Holl. III 7 p. 47: de cursu /Bd. 1, Sp. 143/ (glossa: ascensu vel descensu) tonorum. Trad. Holl. III 7 p. 48: in ascensu (glossa: in elevatione) (ed.: in elevatio). al. Ioh. Tinct. diff. 1: Ambitus est toni debitus ascensus et descensus. al. Fr. Gafur. extr. 8, 8, 2. al. Ioh. Tinct. nat. 20, 2: Quantum ad medium tonorum in primis notandum est ipsum medium dici ambitum, qui nihil aliud est quam toni debitus aut possibilis ascensus et descensus. al. Guil. mon. 9 p. 54. al. Bonav. Brix. 15, 37. al. Fr. Gafur. pract. 1, 7. Mich. Keinsp. 8, 6. Compend. mus. 141. al. Reg. comp. p. 193. Anon. La Fage III p. 248. al. Szydlov. 9 p. 41: ambitum, hoc est ascenssum vel descenssum regularem cuiuslibet toni. al. Anon. Tegerns. III p. 99. al.
3 oberer Grenzton eines Tonbereichs the upper note defining an ambitus
[s.XI]
Hermann. mus. p. 25 (p. 128b): primum et quartum (sc. tetrachordum) sibi in extremitatibus opposita, alterum necessario gravissimum melodiae descensum, alterum altissimum ascensum... continet (inde Anon. Wolf p. 216. Quaest. mus. 1, 7 p. 17). Hermann. mus. p. 38 (p. 135) descr.: Extremitas acutissima, in qua altissimus ascensus. al. Willeh. Hirs. 28 (c. 27), 7: in singulorum troporum prima principali (sc. chorda) gravissimus descensus, in secunda melodiae exitus, in tertia principalium differentiarum, in quarta summus ascensus. Ps.-Guido arithm. p. 59b: Item (ms.; ed.: Littera) superius ⋅d⋅ altissimus est proti ascensus. al.
[s.XIII-XIV]
Engelb. Adm. 4, 28: Si itaque illae voces essent positae in excellentibus, ab ipsis supra non esset locus ascensui. ibid. al. March. luc. 11, 4, 112: cum talis cantus vellet ascendere ad suum perfectum ascensum, qui est ⋅e⋅ acutum (inde Anon. La Fage III p. 245).
[s.XV]
Ugol. Urb. 1, 63, 3: difficilis inter ascensus et descensus extrema videbatur distantia. Georg. Ans. 3, 68: in ⋅e⋅ ad acutum eius (sc. modi) ascensus.
 
Artikelverweis 
asel Bezeichnung (semitischen Ursprungs?) für den achten Ton (H) im System A - Q term (of semitic origins?) that designates the eighth pitch (H) in the system A - Q
[s.X]
Odo Aret. I p. 250a: Quinta igitur differentia sumitur tonus parmenus et authentus tritus, vox vero excelsa, metrum vero parypate meson, organum cuphos, symphonia varietas triti, chorda vero asel et scemata ⋅d⋅. Quinta vero imitatur ad octava chorda, quae vocatur asel et ascendens ad undecima, quae dicitur sucgesse, et descendens in sexta, quae dicitur neth, et repausa in scemata ⋅F⋅. Odo Aret. I p. 250b: Sexta ergo exoritur a sexta chorda, quae dicitur neth, et ascendit usque ad octavam, quae nominatur asel, et descendit usque in tertiam, quae dicitur re.
[s.XI]
Compil. Casin. 1, 24 descr.: corda asel. cf. Farmer, Facts p. 31
 
Artikelverweis 
[asma] ex errore ed. pro schisma (ms.: cisma) Ps.-Mur. interv. p. 310a-b.
 
Artikelverweis 
asonantia v. LmL assonantia
 
Artikelverweis asono v. LmL assono
 
Artikelverweis asper -a, -um 1. rauh, scharf, hart 2. mißtönend, dissonant 1. harsh, sharp, hard 2. dissonant
1 rauh, scharf, hart (als Klangqualität) harsh, sharp, hard (with reference to quality of sound) [syn.: durus, raucus, incitatus, iniucundus; opp.: lascivus, levis]
a den Klang von Singstimme und Instrument betreffend with reference to the sound of the voice or an instrument
[s.IV]
Macrob. 2, 1, 5: Sed is sonus, qui ex qualicumque aeris ictu nascitur, aut dulce quiddam in aures et musicum defert, /Bd. 1, Sp. 144/ aut ineptum et asperum personat.
[s.VII]
Isid. etym. 3, 20, 13: Aspera vox est rauca, et quae dispergitur per minutos et indissimiles pulsus (inde Aurelian. 5, 22. Hier. Mor. 4 p. 18, 9. Walt. Odingt. 2, 10, 23. Iac. Leod. spec. 1, 26, 19: Soni asperi sunt, qui disperguntur ... Fr. Gafur. extr. 6, 9, 7).
[s.XIII-XIV]
Walt. Odingt. 2, 10, 27: In aspera (sc. voce) vero et consonum auditum offendit.
[s.XV]
Georg. Ans. 2, 137: cum folles aerem sonitum per canas facturum eodem vigore per longiores impellunt et breviores, per ampliores et artiores, quietum magis et gravem sonum longiores et ampliores, contra magis asperum et acutum breviores et artiores. al. Ioh. Hoth. exc. p. 29. Mich. Keinsp. 3, 45: Graves dicuntur, gravem enim et asperum habent sonum.
b für Transpositionsskalen und Tonarten with reference to the Greek and medieval modes
[s.VI]
Boeth. mus. 1, 1 p. 180, 29: si vel per lasciviores modos inverecundum aliquid, vel per asperiores ferox atque immane mentibus illabatur (ad loc.: Gloss. Boeth. mus. 1, 1, 287: ‚per asperiores‘ [ut] per Phrigium [modum].) (inde Hier. Mor. 8 p. 37, 3. Guill. Pod. 4, 19).
[s.IX-XII]
Gloss. Boeth. mus. 1, 1, 219: ‚incitatioribus‘ (sc. modis) asperis. Gloss. Boeth. mus. 1 ,1, 231: ‚lydius modus‘ asper. Gloss. Boeth. mus. 1, 1, 287: ‚per asperiores‘ [ut] per Phrigium [modum]
[s.IX-X]
Reg. Prum. 5, 67: durior atque ferocior mens vel asperioribus (sc. modis) gaudet, vel asperioribus incitatur (sim. Compil. Paris. II p. 77. Iac. Leod. spec. 1, 3, 10. Ugol. Urb. 1, 47, 21; cf. Boeth. mus. 1, 1 p. 180, 14).
[s.XII]
Anon. Pannain p. 109: qui asperiores sunt, asperioribus utuntur modis; qui mansueti mediocribus, qui vero lascivi mollibus et iocundis (sim. Compil. Paris. II p. 78; cf. Boeth. mus. 1, 1 p. 181, 5).
[s.XIII-XIV]
Walt. Odingt. 3, 9, 2:lascivus animus lascivioribus delectatur modis, asperior autem mens asperioribus seu incitatioribus (ed.: asperior, seu incitatoribus) emollitur modis. Quat. princ. 1, 11 p. 204a.
[s.XV]
Fr. Gafur. pract. 3, 15: Quum vero verba indignationem et increpationem dicunt, asperos decet sonos et duriores emittere, quod tertio ac septimo tono plerumque solitum est ascribi.
c für Tongeschlechter with reference to the melodic genera
[s.IX-XII]
Gloss. Boeth. mus. 1, 1, 445: chromaticum genus, i. molle, colorabile; phrigium (?), i. durum et asperum; enarmonicum, i. temperamentum ab utroque.
[s.XIV]
Ioh. Mur. spec. 2, 83: non dubito, dura et aspera iniucundaque esset illa musica istorum duorum modorum (sc. chromatici et enarmonici). Quat. princ. 2, 15 p. 214a: genus vero enarmonicum, quod est nimis durum et asperum (sim. Anon. Ellsworth 5 p. 232. Orig. et eff. 3, 2). Quat. princ. 2, 15 p. 214b: ut pueri et homines in diatonica musica informentur, quae modesta est ... quia medium est inter nimis lascivos et nimis asperos sonos (sim. Anon. Ellsworth 5 p. 232. Orig. et eff. 3, 4).
[s.XV]
Orig. et eff. 22, 3: genus enarmonicum transit de duro ad asperius. Ugol. Urb. 5, 41, 8: Diatonicum quidem primum melorum genus durius aliquanto et naturalius est, cuius cantilena duras asperasque tenet melodias. Ugol. Urb. 5, 45, 24: Vox enim humana ea duo genera (sc. chromaticum et enarmonicum) non concordat ... tametsi ii instrumentorum exercitio utebantur, id est, dura, aspera et iniucunda erant. Georg. Ans. 2, 15: Cantus hic (sc. diatonicus) est visus asper nimis. Fr. Gafur. pract. 3, 13: diatonici generis asperioris.
d für Melodien with reference to melodies
[s.IX-XII]
Gloss. Boeth. mus. 1, 1, 613: aspera vel dulcia carmina.
[s.XIII]
Hier. Mor. 24 p. 179, 5: cum cantus tonorum non implens vel transgrediens limina ex asperioribus modis, puta ex unisono usque etiam ad XX notas pluries /Bd. 1, Sp. 145/ ingeminato, similiter et ex ditono, ex diatesseron ... et ex diapason conficitur.
[s.XIV]
Trad. Holl. I p. 161: totius cantus dulcis et aspera modulatio. al.
[s.XV]
Georg. Ans. 1, 76: cantus asper et incomptus.
e für Intervallspecies with reference to species of intervals
[s.IX-X]
Mod. Ecce modorum 7: Diatesseron, quae in fine habet semitonium, asperior est, quae in medio, levior est.
[s.XIII-XIV]
Engelb. Adm. 4, 3: in secunda et tertia specie diapente, ubi tres toni semitonium praecedunt vel sequuntur, durior et asperior est fragor consonantiae. ibid. al.
f zur Charakterisierung des  quadratum with reference to the character of  quadratum
[s.XIII]
Mus. man. 22, 10: Nota vero tonum resonans, scilicet mi, quia sonum durum facit et asperum, litterae suae quidem sicut prius sed ad differentiam ⋅b⋅ mollis taliter quadratae ⋅⋅ congrue supponitur. al. Hier. Mor. 12 p. 50, 22: inter VI voces, ex quibus scilicet constat quilibet cantus, duae in sono sunt signanter sibi oppositae, una videlicet, quae dura et aspera in sui pronuntiatione est, scilicet mi, alia vero, quae molliter pronuntiatur, scilicet fa. al.
[s.XIV]
March. luc. 11, 4, 158: nam si finis cantaretur per ⋅⋅ quadrum, non esset eadem consequentia cum repetenda, que per ⋅b⋅ rotundum necessario modulatur, sed duricia aspera et iniocunda (inde Bonav. Brix. 15, 97).
[s.XV]
Ugol. Urb. 1, 162, 12: Nam ubi in protho, deutero, et cetera, ⋅⋅ duro mediante iniucunda vel aspera neumarum series ordinatur. Trad. Holl. III 2 p. 20. Ioh. Tinct. exp. 5, 5: mi durum, id est asperum. al. Ioh. Hoth. exc. p. 38. Adam Fuld. 2, 2. Fr. Gafur. theor. 5, 6. Fr. Gafur. pract. 1, 4. Szydlov. 3 p. 16.
g als alternative Bezeichnung für das ‚hexachordum durum‘ as alternative term for the hexachordum durum
[s.XIV]
Trad. Holl. I p. 169: Claves enim litterae vocum dicuntur, quia per eas cantus et proprietates vocum, quae trina vocum determinatione dicuntur, asperarum videlicet, mollium et mediocrum, velut quadam clave ferrea reserantur. Trad. Holl. I p. 170: Cantus autem est modulatio vocis naturalis vel instrumentalis regulis artis musicae coartata. Et iuxta triplicem soni proprietatem in triplici differentia reperitur, videlicet durus sive asper, naturalis sive planus et mollis sive dulcis cantus (sim. Trad. Holl. III 2 p. 20. Szydlov. 3 p. 16).
[s.XV]
Mich. Keinsp. 5, 10: ⋅♮⋅mi. ⋅♮⋅ clavis et insignitiva, mi vox est tertia asperi primi. al.
2 mißtönend, dissonant (bei Intervallen) dissonant (with reference to intervals) [syn.: iniucundus, dissonus]
[s.VI]
Boeth. mus. 1, 8 p. 195, 9: Dissonantia vero est duorum sonorum sibimet permixtorum ad aurem veniens aspera atque iniucunda percussio (inde Reg. Prum. 8, 5. Anon. Bernh. 2, 63. Ton. Gratianop. p. 49. Ton. Vatic. 12, 1 p. 190. Ioh. Aegid. 11, 8. Hier. Mor. 15 p. 63, 12. March. luc. 5, 2, 2. Iac. Leod. spec. 2, 7, 1. Quat. princ. 1, 12 p. 204b. Anon. Michaelb. II p. 48. Ioh. Cicon. mus. 1, 63 p. 218, 5. Ugol. Urb. 2, 3, 21. Fr. Gafur. 7, 2, 1. Bart. Ram. 2, 1, 1 p. 63. Nicol. Burt. 1, 9, 58. Diff. mus. 41. Fr. Gafur. theor. 2, 3. Guill. Pod. 1, 6. Anon. La Fage III p. 243).
[s.XIV]
March. luc. 5, 2, 6: ut dicit Ysidorus: „dyaphonie sunt voces discrepantes sive dissone“, in quibus non est iocundus sed asperus sonus (inde Fr. Gafur. extr. 7, 2, 3). Iac. Leod. spec. 2, 7, 6-9. al. Gen. disc. Postquam 36: quando unus cantus ascendit, alter descendat et non se inveniant in dissonancia in pluri quam in uno tempore, quia nimis foret asperum in auditu.
[s.XV]
Nicol. Cap. p. 311: Dissonantia est dura collisio et aspera vocis permixtio. Ugol. Urb. 1, 26, 2: tritonus, qui nullius consonantiae dicitur esse causa nec propinqua nec remota eo, quod propter eius asperam duritiem in nulla cadit consonantiae coniunctione (inde Fr. Gafur. extr. /Bd. 1, Sp. 146/ 7, 8, 1). al. Georg. Ans. 2, 13: voces inflexione ad asperas aliquando et ad melos et mediocres qualitate. Ioh. Tinct. contr. 2, 17, 4: diapente tamen ac diapente supra diapason et diapente supra bisdiapason non tam asperae per huiusmodi semitonia chromatica discordant ut caeterae. Ioh. Hoth. exc. p. 47. Fr. Gafur. theor. 5, 1: Est enim adiunctum hoc sinemenon tetracordum et cum corda mese ligatum ad demulcendam tritoni duriciem, cuius dissonum asperumque modulamen ars abicit. al. Compend. mus. 34. Contr. Volens igitur p. 382: Et dissonantia est diversorum sonorum pronuntiatio dans vel reddens sonum asperum et iniucundum auditui humano.
adv. aspere 1. rauh, scharf, hart 2. mißtönend, dissonant 1. in a harsh, piercing, or rough manner 2. dissonantly
1 rauh, scharf, hart (als Klangqualität) in a harsh, piercing, or rough manner (with reference to quality of sound) [syn.: sonorose, surde; opp.: molliter]
a für Melodien mit  quadratum with reference to melodies with  quadratum
[s.XII]
Guido Aug. p. 152a: inventum (⋅b⋅ rotundum) propter auferendam asperitatem tritoni non tamen in quolibet cantu, sed ubi asperius sonat. Anon. La Fage I 13, 9: Ubi enim cantus asperius sonat, ⋅b⋅ rotundum in loco ⋅⋅ quadrati ad temperandum tritonum furtim interponitur. al.
b für Intervallspecies with reference to species of intervals
[s.XIII-XIV]
Engelb. Adm. 4, 3: prima et quarta (sc. species diatessaron) habent semitonium in medio, et ideo suavius resonant, secunda habet semitonium in principio, quarta in fine, et ideo surdius sonant et asperius.
c als Charakterisierung des ‚hexachordum durum‘ with reference to the sound characteristic of the hexachordum durum
[s.XIV]
Trad. Holl. I p. 170: Naturalis autem cantus, quoniam naturam utriusque praemissorum sapiens nec nimis aspere, nec nimis molliter sonans mediocriter progreditur (sim. Trad. Holl. III 2 p. 20).
d für Transpositionsskalen und Tonarten with reference to the Greek and medieval modes
[s.XV]
Ugol. Urb. 1, 47, 15: Hypophrygius vero non tam aspere sonat. Ugol. Urb. 1, 94, 10: Levatur tertius (sc. tonus) aspere.
e zur Charakterisierung des  quadratum with reference to the sound characteristic of  quadratum
[s.XV]
Trad. Holl. III 2 p. 21: cantus per ⋅h⋅ durum aspere (glossa: i. e. sonorose) cantatur sed per ⋅b⋅ molle molliter.
f zur Klangcharakterisierung der oberen Oktave (‚acutae‘) with reference to the sound characteristic of the upper octave (‚acutae‘)
[s.XV]
Trad. Holl. III 3 p. 24: alie octo dicuntur acute, (glossa: sc. ideo, quia accute et aspere in omni (ms.; ed.: omne) cantu debent proferri).
2 mißtönend, dissonant (bei Intervallen) dissonantly (with reference to intervals) [syn.: iniucunde, dissone, rauce, inconsone; opp.: dulciter]
[s.XIV]
Ioh. Mur. comp. 6, 4: [dissonantia per oppositum diffinitur, cum illa mixtura sonorum aspere pertulitur in auditum].
[s.XV]
Ugol. Urb. 2, 3, 22: duo soni, dum sibimet permiscentur, in voce secunda vel septima asperrime in iniucundissime feriunt auditum. al. Georg. Ans. 1, 128: dissone quidem et he quas ecmeles nominant, aspere item et rauce, nullos produnt concentus. Fr. Gafur. extr. 7, 1, 7: si voces discrepant a concordia et equalitate soni, tunc fiunt inconsone ac aspere auribus. Ioh. Tinct. contr. 1, 1, 5: Quaequidem mixtura aut dulciter auribus consonat, et sic est concordantia, /Bd. 1, Sp. 147/ aut aspere dissonat et tunc est discordantia.
 
Artikelverweis 
asperitas -atis f. 1. Rauheit, Schärfe, Härte 2. Dissonanz 1. harshness, sharpness, hardness 2. dissonance
1 Rauheit, Schärfe, Härte (als Klangqualität) harshness, sharpness, hardness (as quality of sound) [syn.: durities; opp.: dulcedo]
a bei Transpositionsskalen und Tonarten with reference to the Greek and medieval modes
[s.IX-XII]
Gloss. Boeth. mus. 1, 1, 311. Gloss. Boeth. mus. 1, 1, 312: Si fuerint (sc. modi) ad asperitatem, adficient mentem asperitate, si ad dulcedinem, adficient mentem dulcedine.
[s.XIII]
Mus. man. 31, 18: Semitonium, de quo praecipue totius musicae nascitur simphonia, quia tonorum rigorem temperat et asperitatem (sim. Mus. man. 18, 6. Hier. Mor. 12 p. 53, 3). Anon. Hailspr. 4 p. 69: In primo et secundo tono non inconvenienter admittitur ⋅b⋅ quoque propter asperitatem.
[s.XV]
Ugol. Urb. 1, 92, 2: Octavus tropus ... nec asperitate sui neminem contristari permittit nec sua blanditie facit lascivire.
b den Klang von Singstimme und Instrument betreffend with reference to the sound of a voice or an instrument
[s.XII]
Theinr. Dov. 1, 6, 9: cum unisoni se habeant ad se secundum quantitatem, differant quoque a se planitie (ms.; ed.: planitiae) sonitus et asperitate.
[s.XIII-XIV]
Engelb. Adm. 3, 12: dulcius sonant et suavius delectant in superiori diapason cantando ascendentes, quam ad easdem voces in gravibus revertentes, quod difficultatem et asperitatem vocum cantantium indicaret.
[s.XV]
Ugol. Urb. 1, 1, 3: nulla diaphoniae disparitas, nulla duritiei asperitas. Ioh. Hoth. exc. p. 47: sonorum alius asper, alius lenis sive mollis dici potest, quoniam asperitas et lenitas eidem corpori accidere possunt ... Nam asperitas in sonis ab inaequalitate partium corporis percussi proficiscitur, lenitas vero ab eius aequalitate.
c in der Melodie with reference to melody
[s.XIII-XIV]
Engelb. Adm. 3, 8: quia secundum Isidorum asperitas esset in cantu et indistinctio per frequentem casum et violentam elevationem multorum tonorum post invicem.
d zur Charakterisierung des  quadratum with reference to the sound characeristic of  quadratum
[s.XIV]
Trad. Holl. I p. 172: ponitur ⋅b⋅ molle vel ⋅h⋅ quadrum, quae in se non possunt mutare, ut simili ratione ostendant ibi sine sillabarum mutatione vocem secundum asperitatem vel lenitatem per se variari.
[s.XV]
Ioh. Olom. 4 p. 12: Temperat enim ⋅b⋅ molle, dum necessitas aut commoditas accidit, ⋅♮⋅ duri duritiam modis in limitibus commutatis, ut sic delectabilis causaretur varietas, ne crebra cantus asperitas fastidium auditoribus generaretur. Ugol. Urb. 1, 14, 9: ⋅B⋅ mollis et ⋅⋅ quadri, quarum discordia ex asperitate mollitieque consurgit (sim. Ugol. Urb. 1, 16, 14. Ugol. Urb. 1, 17, 2). Ugol. Urb. 1, 160, 6: dura ⋅⋅ duri asperitas. Ugol. Urb. 1, 161, 16 - 1, 163, 9. Fr. Gafur. extr. 5, 5, 3. Fr. Gafur. extr. 5, 9, 4: fa ⋅b⋅ mollis et mi ⋅♮⋅ quadri proprietates mollitie et duritie sive asperitate ad invicem contrariantur. Fr. Gafur. extr. 5, 9, 5.
e bei Tongeschlechtern with reference to the melodic genera
[s.XV]
Erasm. Hor. p. 87a: secundum genus, quod chromaticum dicitur, scilicet genus declinans ab asperitate.
2 Dissonanz dissonance [syn.: durities, absurditas; opp.: dulcedo]
[s.XII]
Guido Aug. p. 152a: inventum (sc. ⋅b⋅ rotundum) propter auferendam asperitatem tritoni. Ton. Cist. p. 266b: non praetermittentes quandoque ⋅b⋅ rotundum pro asperitate tritoni (sim. Anon. Cist. I 10 p. 35. inde Ioh. Aegid. 12, 29).
[s.XIII]
Vers. Postquam pro 62: duriciem /Bd. 1, Sp. 148/ (glossa: id est asperitatem cantus) trytoni (glossa: scilicet ⋅b⋅ molle) maturet.
[s.XIV]
Ioh. Boen mus. 4, 42.
[s.XV]
Ugol. Urb. 1, 26, 2-3. Ugol. Urb. 1, 26, 4: tritoni asperitatem. Ugol. Urb. 1, 28, 5. Ugol. Urb. 1, 34, 3. Ugol. Urb. 1, 43, 2. Ugol. Urb. 1, 159, 9-20. Ugol. Urb. 2, 25, 19: non continue per consonantias imperfectas sive dissonantias absque alicuius perfectae consonantiae interpositione contrapunctemus, quia tunc non esset harmoniam componere, qua fulget musica, sed duritiem et asperitatem incurrere, quam respuit. Conr. Zab. tract. PP 10: licet in antiquis cantibus nunnumquam inveniatur (sc. tritonus), a modernis tamen propter asperitatem et absurditatem eius respuitur. Fr. Gafur. extr. 7, 8, 2-3. Fr. Gafur. extr. 7, 8, 3: tritoni asperitatem. Ioh. Tinct. contr. 1, 7, 6: omnis sexta ... apud antiquos discordantia reputabatur ... aurium mearum iudicio per se audita, hoc est sola, plus habet asperitatis quam dulcedinis. Ioh. Tinct. contr. 1, 7, 16. Ioh. Tinct. contr. 1, 10, 12. Ioh. Tinct. contr. 1, 12, 35: tertiaedecimae asperitatem. Ioh. Tinct. contr. 1, 17, 16. Ioh. Tinct. contr. 1, 17, 29: vicesimae asperitatem. Ioh. Tinct. contr. 2, 1, 7: Quemadmodum enim ex separatione duorum cordium ab uniformitate mutui consensus amaritudo inimicitiae oritur, ita ex duabus vocibus sibi invicem non consentientibus asperitas discordantiae producitur. Nicol. Burt. 1, 13, 81: tritoni asperitatem. Nicol. Burt. 1, 20, 100. Nicol. Burt. 3, 20, 165. Fr. Gafur. theor. 5, 5: ad delimandam asperitatem tritoni. Fr. Gafur. theor. 5, 6. Guill. Pod. 1, 15: in dissonantie manent asperitate. Fr. Gafur. pract. 1, 2. Fr. Gafur. pract. 1, 4: tritoniaeam ⋅b⋅fa positione mollificet asperitatem. Fr. Gafur. pract. 3, 11.