Wörterbuchnetz
Lexicon musicum Latinum medii aevi Bibliographische AngabenLogo badw
 
bis larga (Bd. 2, Sp. 301 bis 307)
Abschnitt zurück Abschnitt vor
Artikelverweis L, l, LL 1. Markierungspunkt in Mensuren 2. Tonbuchstabe 3. Ausführungshinweis (littera significativa, ‚Romanusbuchstabe‘) 4. Kennbuchstabe für die Longa 1. letter that designates a specific point in measurements 2. letter that designates a note 3. direction for performance (littera significativa‚ ‘Romanian letter’) 4. letter that designates the long
1 Markierungspunkt in Mensuren letter that designates a specific point in measurements
a im System A - LL (L für die lichanos meson enarmonios und LL für die nete hyperboleon) in the system A - LL (L for the lichanos meson enarmonios and LL for the nete hyperboleon)
[s.VI]
Boeth. mus. 4, 6 p. 319, 2: sitque totius chordae modus ab eo, quod est A, usque ad id, quod est LL. ... ut sit tota A dupla ab ea, quae est O. Item O sit dupla ab ea, quae est LL. Erit igitur A quidem proslambanomenos, O autem mese, et LL nete hyperboleon (inde Iac. Leod. spec. 5, 29, 4. ad loc.: Gloss. Boeth. mus. 4, 6, 22-24). Boeth. mus. 4, 10 p. 331, 14: ea in enarmonio genere erit lichanos meson enarmonios L littera pernotata. Boeth. mus. 4, 11 p. 334 descr. al.
[s.XIV]
Iac. Leod. spec. 5, 36 descr. al. Comm. Boeth. II p. 270, 29. al.
b im System: AˢB C DˢE F G HˢI K LˢM N O (für die nete diezeugmenon) in the system: AˢB C DˢE F G HˢI K LˢM N O (for the nete diezeugmenon)
[s.VI]
Boeth. mus. 4, 14 p. 338, 7: L nete diezeugmenon. Boeth. mus. 4, 14 p. 341, 13.
c im System: A B CˢD E F GˢH I KˢL M N OˢP (Z) in the system: A B CˢD E F GˢH I KˢL M N OˢP (Z)
[s.VI]
Boeth. mus. 4, 17 p. 347, 20 descr. (inde Hier. Mor. 20 p. 155, 14 sqq. Guill. Pod. 4, 2. Guill. Pod. 5, 7). al.
[s.IX]
Scol. ench. 3 descr. 5. Hucbald. 27: per tonum, tonum et semitonium, rursus tres tonos continuos et semitonium usque ad octo voces scandatur, et ab ipsa rursus octava incipiendo ordo superior per eosdem similiter metiatur gradus ad hunc modum. A t B t C s D t E t F t G s H t I t K s L t M t N t O s P.
[s.XIV]
Iac. Leod. spec. 6, 14, 1-2. Mon. Hoc mon. p. 204, 4. cf. Browne, System
d im System: A BˢC D E FˢG H I KˢL M N OˢP Q R S in the system: A BˢC D E FˢG H I KˢL M N OˢP Q R S Mon. Prima corda I 36: Primae IIIIor cordae dicuntur graves A B C D. Item IIIIor dicuntur finales E F G H. Aliae IIIIor dicuntur superiores I K L M et IIIIor aliae excellentes N O P Q, et <super> has sunt duae positae R S. Primae igitur IIIIor notantur per hos caracteres   (ed.: )  . al. Mon. Prima corda II 17.
e im System: A BˢC D EˢF G Hˢ/(Z,SM)ˢIˢK L MˢN O P (für die paranete diezeugmenon und nete synemmenon) in the system: A BˢC D EˢF G Hˢ/(Z,SM)ˢIˢK L MˢN O P (for the paranete diezeugmenon and the nete synemmenon)
[s.XI]
Ps.-Berno mon. 12, 2 descr.: L paranete diezeugmenon, prope ultimam disiunctorum, vel nete synemmenon, id est <ultima> coniunctorum. al. Quaest. mus. 1, 24 p. 66. Mon. Designata p. 70, 15. Mon. Divide mon. p. 3, 6. al. Mon. Mon. compos. I p. 69, 60. Mon. Partire totum p. 50, 41 descr. al. Mon. Prius dividenda 9. al. Mon. Si vis metiri /Bd. 2, Sp. 302/ I p. 8, 23. Mon. Totam tabulam p. 11, 5. al.
f im System: AˢB C DˢE F Gˢh (= trite synemmenon) ˢH (= paramese) ˢK L MˢN X O (für die paranete diezeugmenon) in the system: AˢB C DˢE F Gˢh (= trite synemmenon) ˢH (= paramese) ˢK L MˢN X O (for the paranete diezeugmenon)
[s.XIV]
Iac. Leod. spec. 6, 2, 5. (cf. Boeth. mus. 4, 14 p. 338, 7). Iac. Leod. spec. 6, 3, 18 descr. al.
2 Tonbuchstabe letter that designates a note
a im System: A BˢC D EˢF G H (ˢQ = trite synemmenon) I (= paramese) ˢK L MˢN O P (für die paranete diezeugmenon und nete synemmenon) in the system: A BˢC D EˢF G H (ˢQ = trite synemmenon) I (= paramese) ˢK L MˢN O P (for the paranete diezeugmenon and the nete synemmenon)
[s.IX]
Scol. ench. 2 descr. 1 app. crit.
[s.XI]
Odor. Sen. p. 154: ⋅L⋅ Parane (pro paranete) diezeugmenon, id est iuxta neten disiunctarum, vel nete sinemmenon, id est prima coniunctarum. Odor. Sen. p. 213 descr. sqq.
[s.XIV]
Anon. Meyer 12, 3-5. al.
[s.XV]
Adam Fuld. 2, 9 descr. Mon. Mensurus p. 66, 6. cf. LmL 1 e col. 301, 57. cf. Browne, System
b im System: A BˢC D EˢF G H IˢK L M (= trite synemmenon) N (= nete synemmenon)ˢO P Q in the system: A BˢC D EˢF G H IˢK L M (= trite synemmenon) N (= nete synemmenon)ˢO P Q
[s.XI]
Compil. Casin. 1, 24 descr.: ⋅L⋅ - corda sucgesse - simphonia thereascer - metrum paranete diezeugmenon - vox camar.
c im System: A BˢC D EˢF G HˢI K L (H-L = tetrach. synemm.) MˢN O P (M-P = tetrach. diezeugm.)ˢQ R S (für die nete synemmenon) in the system: A BˢC D EˢF G HˢI K L (H-L = tetrach. synemm.) MˢN O P (M-P = tetrach. diezeugm.)ˢQ R S (for the nete synemmenon)
[s.XI]
Ps.-Berno mon. 4, 2: ⋅L⋅ nete synemmenon. al.
d im System: A B CˢD E F GˢH I KˢL M N OˢP in the system: A B CˢD E F GˢH I KˢL M N OˢP
[s.XI]
Anon. Prag. 109: Et hoc modo ⋅H⋅ et ⋅A⋅ aequisonabit per diapason duplo, ⋅L⋅ vero ad ⋅H⋅ consonabit per diatesseron epitrito. al. cf. LmL 1 c col. 301, 37.
e im System: Γ aˢyˢbˢc dˢsˢeˢfˢrˢg hˢiˢkˢl m nˢo p in the system: Γ aˢyˢbˢc dˢsˢeˢfˢrˢg hˢiˢkˢl m nˢo p
[s.XII]
Theinr. Dov. 3, 5 p. 234 descr. Theinr. Dov. 3, 6 p. 238, 11.
f im System: Γ A BˢC D EˢF G H IˢK L (I-M = tetrach. synemm.) MˢN O P (M-P = tetrach. diezeugm.) QˢR S in the system: Γ A BˢC D EˢF G H IˢK L (I-M = tetrach. synemm.) MˢN O P (M-P = tetrach. diezeugm.) QˢR S
[s.XIII-XIV]
Walt. Odingt. 3, 4, 26: Si ⋅O⋅ duplicetur, fit ⋅G⋅, et ⋅N⋅ dupla facit ⋅F⋅, et ⋅M⋅ facit ⋅E⋅, ac ⋅L⋅ ⋅D⋅ describit, et ⋅K⋅ ⋅C⋅. Walt. Odingt. 3, 4, 32 descr. Walt. Odingt. 5, 4, 45 descr. al.
g im System: a bˢc d eˢf g hˢiˢkˢl m nˢo p qˢrˢs in the system: a bˢc d eˢf g hˢiˢkˢl m nˢo p qˢrˢs
[s.XIV]
Anon. Meyer 11, 10-13.
h im System: a bˢc d eˢf g hˢiˢ♮ˢk l mˢn o p (q) in the system: a bˢc d eˢf g hˢiˢ♮ˢk l mˢn o p (q)
[s.XV]
Bart. Ram. 1, 1, 2 p. 5 descr. Bart. Ram. 1, 2, 5 p. 36 descr. Bart. Ram. 2, 1, 1 p. 66: si tenor ⋅d⋅e⋅c⋅d⋅, organum vero ⋅l⋅♮⋅k⋅h⋅. al. Ioh. Hoth. exc. p. 21 descr. al.
3 Ausführungshinweis (insbesondere für eine aufsteigende Tonbewegung) (littera significativa, ‚Romanusbuchstabe‘) direction for performance (that mainly indicates a movement to a higher pitch) (littera significativa‚ ‘Romanian letter’)
[s.IX-X]
Notk. Balb. p. 69: L levare laetatur (inde Frut. brev. 14 p. 104). Trad. Notk. p. 42: levat L, si quando subimus.
[s.XI-XII]
Anon. Wolf p. 205: l levare neumam /Bd. 2, Sp. 303/ (inde Quaest. mus. 1, 23 p. 63. Compil. Lips. p. 132. cf. Notk. Balb. p. 69). ibid.: inveniuntur notulae ex alphabeto neumis appositae, ... verbi gratia a c g l m s t (inde Compil. Lips. 132). Ioh. Cott. mus. 21, 38: l ut leva, leniter, lascive, lugubriter. cf. Floros, Neumenkunde 2 p. 140 sq.
4 Kennbuchstabe für die Longa letter that designates the long
[s.XV]
Prosd. ital. I p. 234a: Item pro modo longarum perfecto ponunt tres litteras, scilicet ... M L P (ms.; ed.: N L P); pro imperfecto vero ponunt has tres ... M L I (ms.; ed.: N L I) (sim. Prosd. ital. II p. 47). ibid. al. Bart. Ram. 3, 1, 1 p. 80: Signabimus igitur longas littera l, semibreves vero signo s consignabimus, ut, cum postea in cantibus similes ligaturas reperimus, quae sint longae, quae vero semibreves, facile cognoscamus.
 
Artikelverweis 
la Merksilbe aus der Reihe ut - re - mi - fa - sol - la (Solmisationssilbe) zur Bezeichnung des sechsten Tons im Hexachord (mit der Intervallfolge t t s t t) mnemonic syllable in the series ut - re - mi - fa - sol - la (solmisation syllable) that designates the sixth pitch in the hexachord (with the intervallic structure t t s t t) cf. Guido ep. p. 464, 118: Utpote sit hec symphonia, qua ego docendis pueris inprimis atque etiam in ultimis utor: „Ut queant laxis / resonare fibris / mira gestorum / famuli tuorum, / solve polluti / labii reatum, / sancte Iohannes.“ Vides itaque, ut hec symphonia senis particulis suis a sex diversis incipiat vocibus. Si quis itaque uniuscuiusque particule caput ita exercitatus noverit, ut confestim quamcumque particulam voluerit, indubitanter incipiat, easdem sex voces, ubicumque viderit, secundum suas proprietates facile pronuntiare poterit.
1 allgemein general
[s.XI]
Comm. Guid. 47 p. 120: Concordias vero illas, quas diapente vel diatessaron generant, patenter notant syllabae ut, re, mi, fa, sol, la, quae in gamma sunt dispositae secundum ordinem tonorum vel semitoniorum et secundum concordiam vocum ubique, nisi quod in sola diapente ab ⋅E⋅ in ⋅⋅ non est continua vel ascensio vel descensio per syllabas. Ubi enim sunt eaedem syllabae, ibi eadem consonantia. Lib. argum. 9 p. 19: Arsis elevatio, thesis depositio. Hoc est exemplum: ⋅Γ⋅ ut - re - mi - fa - sol - la - la - sol - fa - mi - re - ut. Simili modo per totum monochordum. Ps.-Osbern. 49. al. Ioh. Cott. mus. 1, 3: Sex sunt syllabae, quas ad opus musicae assumimus, diversae quidem apud diversos. Verum Angli, Francigenae, Alemanni utuntur his: ut, re, mi, fa, sol, la. Itali autem alias habent, quas, qui nosse desiderant, stipulentur ab ipsis. Eas vero, quibus nos utimur, syllabas ex hymno illo sumptas aiunt, cuius principium est: „Ut queant laxis resonare fibris mira gestorum“. ... Per has itaque syllabas is, qui de musica scire affectat, cantiones aliquot cantare discat, quousque ascensiones et descensiones multimodasque earum varietates plene ac lucide pernoscat (inde Ps.-Thomas Aqu. I 45. Conr. Zab. tract. L 3). Ioh. Cott. mus. 8, 13: Est autem diatessaron trimodum, verbi gratia ut fa, re sol, mi la. Ioh. Cott. mus. 8, 18 descr. al.
[s.XII]
Trad. Guid. 1 descr. Ton. Parkm. p. 107: Alfabetum, quod ibi per articulorum iuncturas ponitur praeposito ⋅Γ⋅, id est g Greco, cum sillabis, quae ad dimensionem cantus adiunguntur ipsis litteris, id est ut, re, mi, fa, sol, la, a prima usque ad ultimam percurrere cordetenus sciant. Ton. Parkm. p. 108: Fit autem tonus, cum dicitur ut re, re mi, fa sol, sol la. ibid. al. Mut. Γma ut 6: ⋅E⋅lami: ⋅E⋅ clavis est, la mi due dictiones, la per ascensum invenitur, mi ascendendo et descendendo. al.
[s.XIII]
Anon. Lovan. p. 493b: Omnes enim antiphone, queque desinunt in re, /Bd. 2, Sp. 304/ si „seculorum“ illarum incipiat in la, primi toni sunt. Anon. Lovan. p. 494b: Si cantus ascendat sex voces, et organum incipiat in dyapason, descendet tres voces organum et erit cum cantu contra ut la, fa re. al. Mus. man. 4, 15: Sex sunt nomina notarum, videlicet ut, re, mi, fa, sol, la. Tres earum sunt superiores, scilicet la sol fa, tres autem inferiores, scilicet mi re ut. al. Metrol. 37 p. 71. al. Ioh. Aegid. 7, 13: ⋅E⋅lami duas habet voces, la videlicet et mi. La cantatur per B quadratum, per ut videlicet de ⋅Γ⋅ut. Mi cantatur per naturam, per ut videlicet de ⋅C⋅faut. al. Amerus 18, 5. al. Elias Sal. 4 p. 19b. al. Lambertus p. 254b (ad loc.: Trad. Lamb. 2, 2a, 8). al. Hier. Mor. 12 p. 50, 4. al. Trad. Garl. plan. I 134 (sim. Trad. Garl. plan. III 140. Trad. Garl. plan. IV 57. Anon. Seay p. 22) al. August. min. 92. al. Trad. Franc. I p. 18. al. Ioh. Groch. 87. al. Ps.-Mur. summa 574. al. Engelb. Adm. 1, 9, 10. al. Walt. Odingt. 5, 4, 45 descr. al.
[s.XIV]
March. luc. 8, 3, 6. Guido Dion. 1, 1, 177. al. Iac. Leod. cons. 20. al. Iac. Leod. inton. 1, 37. al. Iac. Leod. spec. 2, 35, 8: Habet autem quilibet dictorum cantuum VI voces, quas sic vocamus: ut, re, mi, fa, sol, la, modo omne ut, quod incipit in ⋅G⋅, per ♮ quadratum vel durum decantatur cum vocibus annexis sibi, et quod incipit in ⋅C⋅, per naturam; quod vero incipit in ⋅F⋅, per b molle. Iac. Leod. spec. 5, 16, 14: Quae enim tunc ⋅C⋅D⋅E⋅F⋅G⋅a⋅, quantum ad Latinos vocabantur, nunc vocantur ut, re, mi, fa, sol, la. Iac. Leod. spec. 6, 62, 3: ego puto me Parisius a quodam audivisse sex vocum haec nomina: pro, to, do, no, ni, a. Sed Gallici, Angli, Alamanni has sic vocant: ut, re, mi, fa, sol, la. al. Hugo Spechtsh. comm. p. 33: Cui dispositioni deest una vox, scilicet la, quia in ultimo cantu B durali eadem vox non est necessaria. Licet quidem addant ⋅E⋅la exterius in manu post ⋅DD⋅lasol. Hugo Spechtsh. comm. p. 80: in omni clavi, in qua haec vox la invenitur, videlicet in utroque ⋅E⋅lami, in utroque ⋅A⋅lamire, in ⋅D⋅lasolre et in ⋅DD⋅lasol. al. Quat. princ. 3, 10: Nam dicunt (sc. quidam) ut et fa esse graves eo, quod habent ascendere per tonum et descendere per semitonium. Re et sol dicunt esse circumflexas eo, quod habent ascendere et descendere per plenos tonos. Mi et la dicunt esse acutas eo, quod habent descendere per tonum et ascendere per semitonium. al. Ioh. Boen mus. 1, 6. al. Goscalc. 1, 1 p. 40, 6. al. Heinr. Eger 2 p. 37. al. Compil. Ticin. A 23: sex sunt voces, quibus omnis cantus multiformis contexitur: ut, re, mi, fa, sol, la, que pro septem licteris, scilicet ⋅a⋅b⋅c⋅d⋅e⋅f⋅g⋅, <ponuntur> (sim. Trad. Holl. VI 14, 1). Compil. Ticin. F 226: Antiqui vero dicebant esse tres, videlicet ut, re, mi. Moderni autem propter necessitatem consonantiarum tres alios addiderunt, videlicet fa, sol, la. al. Interv. Tonus div. p. 242, 1. Ars org. p. 101. Mut. Ad noticiam 80. al. Anon. Seay p. 22. al. Compil. Lond. p. 78.
[s.XV]
Ioh. Olom. 2 p. 5. al. Prosd. contr. 3, 1. Gob. Pers. p. 181a. al. Ugol. Urb. 1, 11, 4: litterae sunt octo, scilicet ⋅Γ⋅A⋅⋅C⋅D⋅E⋅F⋅G⋅. Voces autem XIIII sunt, scilicet ut, re, mi, faut, solre, lami, faut, solreut (inde Fr. Gafur. extr. 4, 7, 4). Ugol. Urb. 2, 7, 9: La duas habet consonantias et duas dissonantias, scilicet ut sextam inferius, re quintam inferius, fa tertiam inferius et la unisonum. al. Georg. Ans. 3, 8. al. Thom. Bad. p. 80. al. Petr. Talh. p. 7 descr. al. Anon. Carthus. pract. 2, 2. al. Trad. Holl. I p. 162. al. Trad. Holl. II 32 p. 5 (p. 417b). al. Mut. Christo 60. al. Ioh. Legr. rit. 2, 2, 1, 1: Incipit liber secundus de sex, ut, re, mi, fa, sol, la, syllabis. al. Ioh. Tinct. diff. 144: La est sexta et ultima vox tono distans a quinta (sim. Ioh. Tinct. exp. 4, 9). al. Fr. Gafur. extr. 9, 8, 1: si velimus cantare per fictam musicam, oportet, quod canendo seu discantando accipiamus istas voces, videlicet ut in ⋅d⋅solre, re in ⋅e⋅lami, mi in ⋅f⋅faut, fa in ⋅g⋅solreut, sol in ⋅a⋅lamire, la in ⋅b⋅fa⋅♮⋅mi. Fr. Gafur. extr. 9, 8, 18: Qualiter enim per comunicam (fortasse ex errore ms. /Bd. 2, Sp. 305/ pro coniunctam) fiat de tono semitonium, sciendum est, quod, ubi solebant dici hee (ms.; ed.: hec) voces, scilicet re, mi, fa, sol, dicitur nunc sic: mi, fa, sol, la, et hoc est de tono semitonium facere. al. Ioh. Tinct. exp. 4, 3. al. Fr. Gafur. op. 5, 6 descr. al. Bart. Ram. 1, 1, 4 p. 11. al. Bonav. Brix. 10, 14: Aliae duae notae, scilicet ut et la, inventae fuerunt causa necessitatis, ut toni melius consonarent. al. Lad. Zalk. A 23. al. Fr. Gafur. theor. 5, 2, 8. al. Guill. Pod. ench. 23 p. 384. al. Guill. Pod. 2, 13 descr. al. Fr. Gafur. pract. 1, 2: Sunt enim ut re graves, dum Graecis assentior, sol la acutae et mi fa mediae ... Ecclesiasticorum vero mos est, ut re graves vocare, mi fa acutas et sol la superacutas. al. Szydlov. 1 p. 11. al. Contr. Species plani 49-50.
2 im Hinblick auf die Mutation with reference to mutation
[s.XII]
Mut. Γma ut 6: ⋅E⋅lami: ... la mutatur in mi per ascensum et dicitur lami, mi in la per descensum et dicitur mila. al.
[s.XIII]
Mus. man. 36, 15: Prima species dyapason ... ita: re, mi, fa, sol, la-mi, fa, sol, la. al. Ioh. Aegid. 8, 5: ⋅E⋅lami duas habet mutationes, videlicet la mi et mi la. Sed la mi pro ascensu per naturam, mi la vero pro descensu per B quadratum. al. Amerus 5, 6: Nota, quod mutacio numquam fit, nisi cantus ascenderit ultra la vel subter ut cuiuscumque cantus. al. Lambertus p. 256b: omnis mutatio desinens in fa, sol, la dicitur descendendo, quia plus habet descendere quam ascendere (inde Trad. Lamb. 2, 4, 10. Trad. Garl. plan. I 160. Trad. Garl. plan. II 73. Trad. Garl. plan. III 151. Trad. Garl. plan. IV 86. Trad. Garl. plan. V 89. Quat. princ. 3, 9. Compil. Ticin. A 42. Nicol. Cap. p. 315. Trad. Holl. II 1 p. 15 (p. 421a). Trad. Holl. VI 15, 6). Trad. Lamb. 2, 4, 10 (inde Trad. Garl. plan. V 90. Quat. princ. 3, 9. Compil. Ticin. A 43. Trad. Holl. I p. 171. Trad. Holl. II 2 p. 15 (p. 421a). Guil. mon. 5, p. 31. Bonav. Brix. 13, 16. Guill. Pod. 5, 25. Compend. mus. 55). Hier. Mor. 12 p. 51, 7. al. August. min. 95: et he sunt demonstrationes eo, quod non possunt ascendere ultra la, nec descendere subter ut sine mutatione. al. Engelb. Adm. 3, 8, 4. al.
[s.XIV]
Iac. Leod. spec. 6, 65, 12: in la (sc. mutari possunt) tres (sc. voces), quae sunt re, mi, sol. al. Hugo Spechtsh. 46: Primo modo mutatur la in re ascendendo de cantu naturali in B durum et re in la e converso descendendo. eqs. Quat. princ. 3, 9. Ioh. Boen mus. 1, 80. al. Mut. Ad noticiam 83. al.
[s.XV]
Ioh. Olom. 6 p. 19. al. Gob. Pers. p. 185a. al. Ugol. Urb. 2, 19, 7. al. Anon. Carthus. pract. 13, 4. al. Trad. Holl. I p. 163. Mut. Christo 130. al. Ioh. Tinct. diff. 145: La mi est mutatio, que fit in utroque ⋅E⋅lami ad ascendendum a  duro in naturam et in utroque ⋅a⋅lamire ad ascendendum a natura in b molle. La re est mutatio, que fit in utroque ⋅a⋅lamire ad ascendendum a natura in  durum et in ⋅d⋅lasolre ad ascendendum a b molli in naturam. La sol est mutatio, que fit in ⋅d⋅lasolre et in ⋅d⋅lasol ad ascendendum de b molli in  durum (sim. Ioh. Tinct. exp. 7, 55). al. Fr. Gafur. extr. 5, 2, 2. al. Ioh. Tinct. exp. 7, 8: Omnes autem voces sunt mutabiles, sed aliae plus, aliae minus. Ut etenim mutatur in tres voces, scilicet in re, in fa et in sol. ... La in tres, scilicet in re, in mi et in sol. al. Bart. Ram. 1, 2, 5 p. 37. al. Bonav. Brix. 13, 15 (cf. Trad. Lamb. 2, 4, 10). Lad. Zalk. A 36. al. Szydlov. 5 p. 21. al. saepius v. LmL A LmL vol. I col. 9, 23, D LmL vol. I col. 757, 49, E LmL vol. II col. 7, 7
 
Artikelverweis labium -i n. Labium (Pfeifenmund) einer Orgelpfeife mouth of an organ pipe
Fist. Incipit mensura 34 p. 138: Transcurso autem modo et mensura fistularum nunc de ipsarum orificiis videamus. Mensuratur igitur labium uniuscuiusque fistulae qua mensura; /Bd. 2, Sp. 306/ trahe circulum in rima cum inferiori ferro per latitudinem labii, quod infixum est circulo, et aliud ferrum circuli non ad caput, sed ad ipsum corpus fistulae extende, et sic inferius cornu in labio, videlicet in rima, ubi fistula cum capite sunt conexae, trahitur, sic cornu superius trahes, ubi ipsum circulum in fistula possis videre, et quidque circulus comprehenderit, partem quartam per apertationem uniuscuiusque fistulae reservabis excidendo. cf. Sachs K.-J., Mensura 2 p. 57
 
Artikelverweis 
labrum subterius Unterlabium einer Orgelpfeife lower lip of an organ pipe
[s.XI]
Aribo 92 p. 46: Illa linea terminalis sit foramini et ori fistulae; quod os super ipsam ita excidatur lineam, ut ad medietatem latitudinis fistulae aperiatur. In ipsam quoque lineam plectrum arctissime conglutinetur. A quo plectro subterius oris labrum mediocris festucae distet latitudine (sim. Quaest. mus. 1, 27 p. 73). cf. Sachs K.-J., Mensura 2 p. 57
 
Artikelverweis 
ladula -i n. 1. Resonanzkörper (Gehäuse) des Cembalos 2. Windlade der Orgel 1. resonant body (case) of a harpsichord 2. windchest of an organ
1 Resonanzkörper (Gehäuse) des Cembalos resonant body (case) of a harpsichord
[s.XV]
Paul. Paulir. 7, 3, 1 p. 19: <I>nnportile est instrumentum mire suavitatis habens in uno dorso positivum, in alio vero cordas metallinas in modum clavicimbali stans errectum in sursum in modum medie ale. Quorum utrumque una percussione ad clavos dat suas voces proporcionabiliter se contemperans cum alio. Positivum autem habet suum follem, sed clavicimbalum suam ladulam, positivi percussione complens suas sonoritates. cf. LBoh s. v. et LPol s. v.
2 Windlade der Orgel windchest of an organ Fist. Incipit mensura 31 p. 138: Occurrit, quod caput uniuscuiusque fistulae latitudinem cum sua fistula superiori parte, ubi fistula est conectanda, obtinebit tam in naturalibus quam in bordunis, et sic deinde par<te> iam dicta superiori circulo in quattuor partes divisa, tribus abiectis quartam per inferiorem foramen, quod ladulae in<fi>gitur, reservabis. cf. Sachs K.-J., Mensura 2 p. 57.
 
Artikelverweis 
laius (lagus) -i m. (de francogall. lai(s)) ‚Lai‘, ‚Leich‘ (Bezeichnung für eine volkssprachliche Liedgattung aus unterschiedlich gebauten Versikeln) ‘lai’ ,‘lay’ (term that designates a genre of vernacular song composed of irregular verses)
[s.XIII]
Ioh. Garl. mens. append. 16, 17: pone colores loco sonorum proportionatorum ignotorum, et quanto magis colores, tanto sonus erit magis notus, et si fuerit notus, erit placens. Item loco coloris in regione cuiuslibet pone cantilenam notam, copulam vel punctum vel descensum vel ascensum alicuius instrumenti vel clausam lay. Anon. Couss. IV p. 82, 28: Et plura alia volumina reperiuntur secundum diversitates ordinationum cantus et melodiae sicut simplices conducti, lagi et similia alia plura. cf. Heinz Antony: Korruptel oder Lemma?, Mittellateinisches Jahrbuch 16, 1981, p. 330 sq.
 
Artikelverweis 
lamina -ae f. Taste key
Fist. Cuprum pur. 31 p. 58: Deinceps instrumenta reliqua fiunt, id est in quodam ligno ante capsam firmo fiunt secundum numerum linguarum ex cornu semicirculi; laminae ligneae in summo ferratae ferro, quod haereat medietati virgulae ferreae haerentis capitibus semicirculorum et linguarum, ut a tergo depressa lamina, tota lingua usque ad haerentem virgam ferream recondatur, laxa lamina lignea usque ad medietatem primi foraminis extrahatur. ... In laminis vero ligneis scribentur alphabeti litterae dupliciter ita: /Bd. 2, Sp. 307/ ⋅A⋅B⋅C⋅D⋅E⋅F⋅G⋅A⋅B⋅C⋅D⋅E⋅F⋅G⋅H⋅ ut citius modulator possit scire, quam linguam debeat tangere.
 
Artikelverweis 
larga -ae f. Note der Mensuralnotation note in mensural notation
1 im Wert von drei Longen in perfekter Mensur bzw. zwei Longen in imperfekter Mensur with a value of three longs in perfect mensuration, or two longs in imperfect mensuration ()
[s.XIV]
Ioh. Mur. not. 2, 5, 5: Aliter ab aliis nominantur ...: [larga, semilarga,] longa, semilonga, brevis (cf. app. crit.; Lefferts, Brunham p. 238, adn. 44). Iac. Leod. spec. 7, 25, 1: Ponere videntur moderni multiplices longas duplices, quia quasdam ponunt perfectas, quasdam vocant largas, alias imperfectas. Iac. Leod. spec. 7, 26, 2: Cum enim, ut dicit hic doctor, quaelibet notula in valore debeat triplicari, ut semibrevis tres valet minimas, brevis (ed.: breves) tres semibreves, longa tres breves, ergo duplex longa vel melius larga procul dubio tres longas, scilicet novem tempora valere debet. Iac. Leod. spec. 7, 46, 7. (?) Anon. London. I 1 p. 43: Hic ponuntur alterae minimae inter breves et valores earum, inter longas, largas et largissimas superius et inter pausas earum inferius: (sequitur exemplum). Anon. London. I 2 p. 44: Et illa nota, quae vocatur larga, bene et evidentius posset appellari longior in comparatione ad longam eo, quod longiori tempore quam longa mensuratur. Et per consequens illa, quae largissima vocatur in comparatione ad longam et longiorem, longissima posset appellari proprie ita, quod istae tres notae sic vocantur: longa, longior, longissima. al. Ioh. Tork. decl. 1, 3: tres sunt species figurarum quadratarum, ex quibus sex species notarum simplicium formantur. Ex maxima quadrata solum una species constat, quae larga vocatur. Ex media quadrata duae species fiunt, scilicet brevis et longa. Ex suprema quadrata tres species fiunt, scilicet semibrevis, minima et simpla. al. Ioh. Hanb. sum. 6 p. 216, 25: Longa duplex, cum sit perfecta ex omnibus perfectis, valet 3 longas, 9 breves, 27 semibreves, 81 minores, 243 semiminores, 729 minimas. Et si duplex longa sit imperfecta ex omnibus imperfectis, 2 longas valet, 4 breves, 8 semibreves, 16 minores, 32 semiminores, 64 minimas. Predicta duplex longa hodie perficitur et imperficitur et a quibusdam larga vocatur. Willelm. 3, 26: Prima dicitur largissima, secunda larga, tertia longa, quarta brevis, quinta semibrevis, sexta minuta, septima minima sive simpla sive crocheta secundum diversitatem loquentium. Willelm. 3, 42: Larga plicata ascendens: . Larga plicata descendens: . Willelm. 3, 51: ponenda est figura triangularis Iohannis de Torkesey cum additione largissimae pausae, quam pono similem in omnibus longae, set largae cum additione unius crucis in suppremo spatio, largissimae vero duarum, ne nimis de lineis super libros figurentur, et quia valde raro occurrunt in designatione modulationis. ... . Willelm. 3, 52: Pausa largae in suppremo spatio unica cruce. al. Ps.-Theodon. append. 3 p. 55: Quia larga, longa, brevis et semibrevis imperficiuntur a notulis minoribus vel a valoribus. Comm. Boeth. II p. 220, 18: hiis diebus racionabiliter et considerate larga ultra tres longas perfectas ex brevibus minoribus minimisque perfectis nullatenus decernitur maiorari. Ps.-Mur. alt. p. 307b: tam larga quam longa, brevis et semibrevis possunt imperfici a parte ante et a parte post.
[s.XV]
Thom. Wals. 1, 8: Omnis larga aut habet tractum descendentem vel ascendentem (ms. et ed.: descendens vel ascendens) ex parte dextra longiorem, ut hic: . Thom. Wals. 1, 9: omnis larga plicata habet duas tractus descendentes vel ascendentes ex parte dextera longiorem. Thom. Wals. 14, 6: Nota, quod primus modus constat ex maiori et minori secundum omnes species, ut inferius patet, primo ex larga et longa (ms.; ed.: longam) et postea gradatim /Bd. 2, Sp. 308/ patebit ex longa et brevi (sequitur exemplum). Nota, quod secundus modus est e contrario (ms. et ed.: contrarius) priori modo, ut patet in exemplis gradatim, sicut in alio, primo ex longa et larga (sequitur exemplum). Nota, quod tertius modus constat ex omnibus aequalibus computatis computandis, primo ex omnibus largis computatis computandis (sequitur exemplum). al.
2 im Wert von drei Doppellongen (duplices longae) in perfekter Mensur bzw. zwei Doppellongen in imperfekter Mensur (mit beidseitiger Stielung an der rechten Seite des Notenkopfes) with a value of three double-longs (duplices longae) in perfect mensuration, or two double-longs in imperfect mensuration (with a stem on the right side of the note that both ascends and descends) ()
[s.XIV]
Ioh. Hanb. sum. 2 p. 192, 6: Et sicut sunt octo toni sive modi, sic sunt octo species figurarum, scilicet larga, duplex longa, longa, brevis, semibrevis, minor, semiminor, minima. Ioh. Hanb. sum. 3 p. 194, 2: Forma largarum talis est. Quandocunque nota formatur ad modum duplicis longe habens tractum ascendentem et descendentem a parte dextra, dicitur larga, ut hic: . Ioh. Hanb. sum. 3 p. 194, 12: Larga ante punctum perfectionis, si sit de modo perfecto sive de modo imperfecto, semper perficitur. Ioh. Hanb. sum. 3 p. 198, 3: Et potest larga, cum sit de modo perfecto, imperfici per duplicem longam precedentem vel subsequentem vel per valorem. Ioh. Hanb. sum. 3 p. 198, 13: Larga aliquando valet novem longas, aliquando octo, aliquando septem, aliquando sex, aliquando quinque, aliquando quatuor. eqs. Ioh. Hanb. sum. 21 p. 340, 5: pausa large tangit quatuor lineas tria spatia occupans et dimidiam partem spatii supra quartam lineam et perfici et imperfici potest veluti larga, quia large correspondet. al. Comm. Boeth. II p. 220, 15: opinio quorundam antiquorum non admittenda, qui in figuracione sua novem longas perfectas in uno corpore, hoc est in una figura, que et modernis larga dicitur, univerunt; ... At hiis diebus racionabiliter et considerate larga ultra tres longas perfectas ... nullatenus decernitur maiorari, et istam largam infra terminum naturalem humanum posse concipimus comprehendi.
3 ohne mensurale Wertbestimmung with no fixed mensural value
a mit unbestimmter Notenform with indeterminate notational symbol
[s.XIV]
Iac. Leod. spec. 7, 23, 9: Ponit autem quidam doctor modernus alias quasdam longas notulas, quas largas vocat vel pilosas.
[s.XV]
Orig. et eff. 8, 1-2.
b mit überbreitem Corpus und mehreren Stielen with an elongated note-head fitted with multiple stems ( ) [syn.: fissa]
[s.XIV]
Iac. Leod. spec. 7, 27, 2: „Quadrata“ inquit, „nota habens figuram ultra modum consuetum sive metam duplicis longae plures caudas continens, sive duas, sive tres, sive plures ascendentes <vel descendentes> alias et alias, sive breves in se continens divisas, larga vocatur, ut haec, quae sequitur: .“ Ponit igitur doctor iste longas duplices, quas largas vocat vel fissas, et istas multis caudat caudis, quia non solum in extremitatibus, sed in medio sursum vel deorsum.
4 als Oberbegriff einer differenzierten Einteilung as general concept for a specific division (v. larga maior - larga minor - larga minima)
[s.XIV]
Ioh. Vetul. 13, 2: Nomina vero ipsarum (sc. specierum) sunt haec, scilicet larga, longa, brevis, semibrevis et minima, sicut alia istarum praedictarum principalium specierum maior, alia minor et alia minima. Ioh. Vetul. 14, 1: prima figura est larga et dicitur larga a largiendo ... Et est larga de corpore et valore. Ioh. Vetul. 30, 8: Ita quaelibet larga, longa, quae descendit a dicta larga, brevis, quae /Bd. 2, Sp. 309/ derivatur a longa descendente a larga praedicta, semibrevis descendens a praedicta (ed.: praedicti) brevi et minima, quae descendit a supradictis divisionibus, potest dividi usque ad atomum et reduci ad supradictam largam. Ioh. Vetul. 44, 15: larga figuratur cum filo deorsum tracto in parte dextra, quia Deus volens genus humanum salvare dextrum et non sinistrum. Ioh. Vetul. 51, 11: Et sicut per illum puntectum perfectionis perficitur longa, ita per eum perficitur larga, etiam brevis et semibrevis, quia potestatem habet addendi et dividendi, ut inferius patebit. Et sicut brevis imperficit longam, ita longa imperficit largam, semibrevis brevem et minima semibrevem. al. cf. Lefferts, Brunham p. 236-243

 

L
 1 Markierungspunkt in Mensuren letter that designates a specific point in measurements
 a im System A - LL (L für die lichanos meson enarmonios und LL für die nete hyperboleon) in the system A - LL (L for the lichanos meson enarmonios and LL for the nete hyperboleon)
 b im System: AˢB C DˢE F G HˢI K LˢM N O (für die nete diezeugmenon) in the system: AˢB C DˢE F G HˢI K LˢM N O (for the nete diezeugmenon)
 c im System: A B CˢD E F GˢH I KˢL M N OˢP (Z) in the system: A B CˢD E F GˢH I KˢL M N OˢP (Z)
 d im System: A BˢC D E FˢG H I KˢL M N OˢP Q R S in the system: A BˢC D E FˢG H I KˢL M N OˢP Q R S
 e im System: A BˢC D EˢF G/(Z,SM)ˢIˢK L MˢN O P (für die paranete diezeugmenon und nete synemmenon) in the system: A BˢC D EˢF G/(Z,SM)ˢIˢK L MˢN O P (for the paranete diezeugmenon and the nete
 f im System: AˢB C DˢE F Gˢh (= trite synemmenon) ˢH (= paramese) ˢK L MˢN X O (für die paranete diezeugmenon) in the system: AˢB C DˢE F Gˢh (= trite synemmenon) ˢH (= paramese) ˢK L MˢN X O (for the
 2 Tonbuchstabe letter that designates a note
 a im System: A BˢC D EˢF G H (ˢQ = trite synemmenon) I (= paramese) ˢK L MˢN O P (für die paranete diezeugmenon und nete synemmenon) in the system: A BˢC D EˢF G H (ˢQ = trite synemmenon) I (= paramese)
 b im System: A BˢC D EˢF G H IˢK L M (= trite synemmenon) N (= nete synemmenon)ˢO P Q in the system: A BˢC D EˢF G H IˢK L M (= trite synemmenon) N (= nete synemmenon)ˢO P Q
 c im System: A BˢC D EˢF G HˢI K L (H-L = tetrach. synemm.) MˢN O P (M-P = tetrach. diezeugm.)ˢQ R S (für die nete synemmenon) in the system: A BˢC D EˢF G HˢI K L (H
 d im System: A B CˢD E F GˢH I KˢL M N OˢP in the system: A B CˢD E F GˢH I KˢL M N OˢP
 e im System: Γ aˢyˢbˢc dˢsˢeˢfˢrˢg hˢiˢkˢl m nˢo p in the system: Γ aˢyˢbˢc dˢsˢeˢfˢrˢg hˢiˢkˢl m nˢo p
 f im System: Γ A BˢC D EˢF G H IˢK L (I-M = tetrach. synemm.) MˢN O P (M-P = tetrach. diezeugm.) QˢR S in the system: Γ A BˢC D EˢF G H IˢK L (I-M
 g im System: a bˢc d eˢf g hˢiˢkˢl m nˢo p qˢrˢs in the system: a bˢc d eˢf g hˢiˢkˢl m nˢo p qˢrˢs
 h im System: a bˢc d eˢf g hˢiˢ♮ˢk l mˢn o p (q) in the system: a bˢc d eˢf g hˢiˢ♮ˢk l mˢn o p (q)
 3 Ausführungshinweis (insbesondere für eine aufsteigende Tonbewegung) (littera significativa, ‚Romanusbuchstabe‘) direction for performance (that mainly indicates a movement to a higher pitch) (littera significativa‚ ‘Romanian letter’)
 4 Kennbuchstabe für die Longa letter that designates the long
 
la
 1 allgemein general
 2 im Hinblick auf die Mutation with reference to mutation
 
ladula
 1 Resonanzkörper (Gehäuse) des Cembalos resonant body (case) of a harpsichord
 2 Windlade der Orgel windchest of an organ
 
larga
 1 im Wert von drei Longen in perfekter Mensur bzw. zwei Longen in imperfekter Mensur with a value of three longs in perfect mensuration, or two longs in imperfect mensuration ()
 2 im Wert von drei Doppellongen (duplices longae) in perfekter Mensur bzw. zwei Doppellongen in imperfekter Mensur (mit beidseitiger Stielung an der rechten Seite des Notenkopfes) with a value of three double-longs (duplices longae) in perfect mensuration, or two double-longs
 3 ohne mensurale Wertbestimmung with no fixed mensural value
 a mit unbestimmter Notenform with indeterminate notational symbol
 b mit überbreitem Corpus und mehreren Stielen with an elongated note-head fitted with multiple stems ( ) [syn.: fissa]
 4 als Oberbegriff einer differenzierten Einteilung as general concept for a specific division (v. larga maior - larga minor - larga minima)