Wörterbuchnetz
Lexicon musicum Latinum medii aevi Bibliographische AngabenLogo badw
 
antecano bis antiphonarium (Bd. 1, Sp. 102 bis 110)
Abschnitt zurück Abschnitt vor
Artikelverweis antecano -ere ‚vorsingen‘ (als erklärende Neubildung für ‚praecinere‘) ‘to sing before’ (a neologism invented to explain ‘praecinere’)
[s.IX]
Remig. Aut. 58, 14: ‚praecinebant‘ (cf. Mart. Cap. 133) id est antecanebant.
 
Artikelverweis 
anthiba Benennung der nete hyperboleon mit unbekannter Bedeutung term of undetermined meaning that refers to the nete hyperboleon
[s.XI]
Compil. Casin. 1, 24 descr.: ⋅Q⋅ - corda radi - simphonia emasin - metrum nete yperboleon - vox anthiba.
 
Artikelverweis 
antibacchius -i m. Species der Quarte aus Ganzton, /Bd. 1, Sp. 103/ Ganzton und Halbton in Analogie zum Versfuß Antibacchius species of fourth that consists of tone, tone, semitone in analogy with antibacchian meter
[s.XI-XII]
Quaest. mus. 1, 21 p. 57: Secunda species (sc. diatessaron) intensa ut bachius ex brevi et duabus longis, remissa ut antibachius ex duabus longis et brevi. Tertia species diatessaron constat secundum intensionem sicut secunda iuxta remissionem ut antibachius, secundum remissionem vero ut secunda iuxta intensionem sicut bachius. ... descr.: Secunda ex semitonio et duobus tonis (ms.; ed.: et tribus tonis). Bachius - ⋅B⋅C⋅D⋅E⋅ - Antibachius. ... Tertia ex duobus (ms.; ed.: tribus) tonis et semitonio. Antibachius - ⋅C⋅D⋅E⋅F⋅ - Bachius (inde Iac. Leod. spec. 6, 31, 7 descr.; cf. Aribo 6-7 p. 25).
[s.XIV]
Iac. Leod. spec. 6, 31, 6: Tercia species diatessaron intensa constans ex duobus tonis et semitonio, antibacchius vocatur, qui pes constat ex duabus longis et brevi.
 
Artikelverweis 
antiphona -ae f. I. Antiphon (von zwei Chören abwechselnd vorgetragener, aus Psalmversen bestehender liturgischer Gesang) II. Antiphon (liturgischer Gesang der Schola, der als Refrain in Verbindung mit einem Psalm gesungen wird) I. antiphon (form of chant sung by two alternating choirs, based on the verses of a psalm) II. antiphon (liturgical, choral chant, that is sung as refrain along with a psalm)
I Antiphon (von zwei Chören abwechselnd vorgetragener, aus Psalmversen bestehender liturgischer Gesang) antiphon (form of chant sung by two alternating choirs, based on the verses of a psalm)
[s.VII]
Isid. etym. 6, 19, 7: Antiphona ex Graeco interpretatur vox reciproca: duobus scilicet choris alternatim psallentibus ordine commutato sive de uno ad unum. Quod genus psallendi Graeci invenisse traduntur. Responsorios Itali tradiderunt. Quos inde responsorios cantus vocant, quod alio desinente id alter respondeat. Inter responsorios autem et antiphonam hoc differt, quod in responsoriis unus versum dicit, in antiphonis autem versibus alternant chori (inde Aurelian. 20, 5: Antiphona dicitur vox reciproca, eoquod a choris alternatim cantetur. Quia scilicet chorus, qui eam coepit ab altero choro, iterum eam cantandam suscipiat, imitans in hoc seraphim, de quibus scriptum <est>: „Et clamabant alter ad alterum: Sanctus, sanctus, sanctus, Dominus Deus Sabaoth.“ Reperta autem sunt primum a Grecis, a quibus et nomina sumpserunt. Apud Latinos autem auctor eorum beatissimus extitit Ambrosius Mediolanensis antistis, a quo hunc morem suscepit omnis occidentalis ecclesia. Walt. Odingt. 5, 7, 5: Antiphona dicta, quod sit vox reciproca, et per eam psalmus intonatus de choro ad chorum recitetur. Ugol. Urb. 1, 64, 12).
II Antiphon (liturgischer Gesang der Schola, der als Refrain in Verbindung mit einem Psalm gesungen wird) antiphon (liturgical, choral chant, that is sung as refrain along with a psalm)
A allgemein (ohne Angabe des liturgischen Ortes) general (without indication of liturgical position)
[s.IX]
Mod. Autenticus p. 53, 2: Item parapteres, qui supra scripti sunt, necesse est, ut teneamus, qui in antiphonis minutis comprobantur, maxime de psalmis, qui non finiunt ita, ut inchoant. Parapteres dicti eoquod iter praeparant versibus descendendi in antiphonis. al. Aurelian. 8, 46: omnis ordo tam Romane quam Grece ecclesiae in antiphonis, responsoriis, offerendis, communionibus per hos priores (sc. octo) decucurrerit tonos (inde Ioh. Cicon. mus. 2, 12 p. 264, 6). al. Inch. Uchub. 234-243. Hucbald. 4 (p. 104b). al. Alia mus. 182 p. 87: Omnis enim melodia secundi toni aut per diapente denarium numerabit totum, ut est antiphona „Ecce advenit“ ... aut per diatessaron totum ... Item antiphona /Bd. 1, Sp. 104/ diapentica „Omnipotens sermo tuus Domine“, et per diatessaron. Alia mus. 86 p. 149: in minoribus antiphonis. al.
[s.X]
Mod. Volunt autem p. 81. Cant. Quid est cant. c. 484: Cum enim plures antiphonae alium tonum habeant in initio, et alium in fine. al. Org. Selest. p. 68, 7. Ps.-Odo mus. p. 265a: Quia enim hac disciplina non utimur, tantum temporis antiphonarium (pro antiphonarum?) discendo perdimus. Ps.-Odo dial. p. 252b. al.
[s.XI]
Berno ton. p. 79b. al. Guido prol. 24. al. Guido micr. 13, 23: in antiphonis et responsoriis, quorum cantus ut psalmis et versibus coaptentur (inde Guido Aug. p. 175a. Anon. Cist. I 27 p. 36.). al. Guido reg. 104: saepe enim, si non semper, eadem antiphona / diversis cantatur sonis nec mutat armoniam. al. Hermann. mus. p. 57 (p. 145b). al. Willeh. Hirs. 22 (c. 21), 4. al. Mot. Musica est p. 162. Aribo 29 p. 14. al. Lib. argum. 7 p. 30. Mot. Omnis cantus p. 186. Anon. Lips. p. 155. al. Compil. Casin. 2, 41 p. 401: Si vis scire, qualiter dividatur neumarum chordium, inquire per tonis in initio antiphonarum vel communionum aut responsoriorum. Cant. In defect. p. 88. Ps.-Guido epil. p. 39a. Ps.-Guido arithm. p. 59a. Compil. Paris. I p. 193: Hypodorius eiusdem medius triti; et habent proprios sonos in antiphonis tantummodo. Anon. Venet. II 7. al. Frut. brev. 10 p. 75: Quid teneat proprium varius sonus octo modorum / scilicet antiphonis noscendis atque regendis. al. Ps.-Osbern. 93. Theog. Mett. p. 190a. al.
[s.XII]
Trad. Guid. 8. al. Udalsc. pr.: congruum valde videtur, ut illud etiam „Seculorum amen“ principale sit, cuius antiphonias finalis chorda et inchoat et terminat. al. Guido Aug. p. 175b: et multe alie (ms.; ed.: multa alia) tam antiphone quam responsoria (sim. Ton. Cist. p. 268a). al. Ton. Cist. p. 276a: debet enim differentia illius modi esse, cui attribuitur, ut eiusdem modi sit differentia et antiphona, et in eodem modo psalmus canatur. al. Anon. Cist. I 38 p. 27. Anon. Cist. III 13: Quicumque incipit antiphonam aut psalmum aut hymnum aut responsorium aut alleluia, unam aut duas partes solus tractim dicat, aliis tacentibus; et ab eo loco, quo ille dimittit, alii incipiant, non repetentes, quod ille iam dixit. Similiter teneatur, dum cantor reincipit antiphonam, alleluia et responsorium (inde Inst. patr. 27: Quicumque inponit antiphonam vel responsorium, psalmum aut ymnum, introitum an graduale, tractum sive alleluia). Anon. Pannain p. 107. al. Compil. Paris. II p. 72.
[s.XIII]
Anon. Lovan. p. 493a. al. Inst. patr. 23: Responsoria vero et antiphonas, gradualia, tractus, alleluia, offertoria et communiones, omnemque gravem cantum, remissiori ac velociori processu persolvamus. al. Metrol. 16 p. 80. Ioh. Garl. plan. p. 172a. al. Ton. Franc. p. 117a: Attendat autem quid de qualibet antiphona ante psalmum vel psalmos et etiam post debet dici usque ad duas pausas similes iunctas et non plus neque minus. al. Anon. Couss. VII p. 382b. al. Anon. Ratisb. 8, 1, 7. al. Anon. Hailspr. 4 p. 69: Ritum quoque antiphonas canendi in ecclesia sanctus Ambrosius Mediolanensis (ms.; ed.: Mediolanus) archiepiscopus primus apud Latinos transtulit (ms.; ed.: constituit) a Grecis, apud quos hic ritus iam inoleverat (ms.; ed.: inolevat) ex instituto beati Ignatii Antioceni episcopi et apostolorum Christi discipuli (sim. Ugol. Urb. 1, 64, 8. Eg. Carl. rit. 5). al. Petr. Cruc. 1, 30. Anon. Couss. IV p. 63, 24: in quadam a<ntiphona> musicali. al. Ps.-Mur. summa 2169: Alii tenorem toni antiphone per versiculum, qui antiphonam comitatur, declarant. al. Engelb. Adm. 4, 42. al.
[s.XIV]
Iac. Leod. comp. 2, 8, 11. al. Ps.-Mur. interv. p. 309b. al. Summ. Guid. comm. 1, 39. al. Ioh. Boen mus. 1, 8. Goscalc. 1, 7 p. 80, 14. al. Ps.-Mur. mod. p. 100a. al. Compil. Lips. p. 133. al. Anon. Seay p. 26. al.
[s.XV]
Orig. et eff. 15, 3. Ioh. Olom. 9 p. 69. /Bd. 1, Sp. 105/ al. Prosd. exp. 64, 11: in voluminibus antifonarum, gradualium et aliorum cantuum ad ecclesiam pertinentium valde antiquitus notatis. Iac. Theat. 32: omnis antiphona seu omnis cantus. al. Nicol. Cap. p. 313. al. Gob. Pers. p. 194a. al. Ton. Subl. p. 63, 5. Man. Guid. p. 151 (p. 467a). Anon. Couss. XII 1, 33. Trad. Holl. V 4a, 12. Conr. Zab. tract. BI 3. al. Conr. Zab. chor. 6, 55. al. Ioh. Tinct. nat. 35, 8. al. Ioh. Hoth. exc. p. 41. Adam Fuld. 2, 13. al. Fr. Gafur. theor. 1, 1: hymnis, psalmis, antiphonis et canticis organisque ac ceteris eiusmodi generis. Guill. Pod. 5, 2. al. Mich. Keinsp. 6, 78. al. Compend. mus. 146. Reg. comp. p. 194. Szydlov. 13 p. 54: in antifonis ecclesie. al.
B in der Messe in the Mass
1 als Introitus as introit
[s.IX]
Aurelian. 10, 1: Autentus protus plures habet varietates. Denique introituum varietates in semet continet tres, quarum prima haec est: Ant. „Gaudete in Domino semper“. Aurelian. 20, 11: Missarum vero officium constat in antiphonis, quae introitus dicuntur. al. Comm. br. 35: ad maiores antiphonas, quae scilicet in introitu ad missas canuntur sive in fine celebrationis ad communionem. Alia mus. 33 p. 122. al. Cant. Observandum 3: Ut antiphona introitus et gradalis non multum tractim, sed moderate canantur.
[s.XI]
Berno ton. p. 84a: Toni pertinentes ad introitus et communiones per consuetam modulationem „Gloria patri“ satis possunt discerni. Quae dum in singulis tam in antiphonis, que dicuntur introitus, quam in communionibus uniformiter vadat. al.
2 als Communio as communion
[s.IX-X]
Comm. br. 35: ad maiores antiphonas, quae scilicet in introitu ad missas canuntur sive in fine celebrationis ad communionem.
C im Stundengebet in the liturgical hours
1 Definition
[s.XIII-XIV]
Ioh. Groch. 250: Antiphona est cantus leviter ascendens et descendens iuxta regulam alicuius tonorum. Incipitur autem ante psalmum, ut ea audita cantor iuxta eius modum intonationem psalmi faciat. ... Cantus autem iste post psalmos decantatur. Et aliquoties neupma additur, puta post psalmos evangelistas. Est autem neupma quasi cauda vel exitus sequens antiphonam... Cantus autem iste secundum octo tonos diversificatur.
2 Gebrauch usage
a generell general
[s.IX]
Aurelian. 10, 11: sub brevitate studui offertoria, communiones, responsoriaque nocturni temporis et antiphonas subnotare. Aurelian. 16, 25: finis versiculi cum initio antiphone propriam iungit modulationem. Aurelian. 18, 9: Autentus deuterus XII in se continet definitiones. Nam introituum recipit II, offertoriorum I, communionum I, invitatoriorum II, responsoriorum II, antiphonarum IIII. Aurelian. 20, 4: nocturnum officium in antiphonis responsoriisque consistit. Aurelian. 10, 33 p. 140: versus producitur equaturque antiphonie principio. al. Comm. br. 326: Psalmi, qui continuatim cum suis antiphonis dicuntur ad vesperam dumtaxat V aut quattuor, ad nocturnas sex vel tres. Comm. br. 343: Repetitio antiphonarum, quae in fine versuum inter cantandum fit, eadem qua psalmus celeritate percurrat. al. Alia mus. 147 p. 193 (inde Anon. Bernh. 1, 79. Anon. Bernh. 2, 124). al. Cant. Observandum 20: ad vesperam de historia, quae noctu legitur, antiphona dicatur. ... Ad vesperam in dominico die antiphona de evangelio, quod eo die lectum est, cantetur, reliquis diebus aut de eodem evangelio seu de cantico sanctae Mariae. al. Reg. Prum. 1, 6: Non solum autem antiphonas per congruos tonos distinxi, /Bd. 1, Sp. 106/ verum etiam introitus ad missas et communiones; nec non et responsoria, quae nocturnis horis in Dei laude canuntur. Reg. Prum. 2, 2: Sunt namque quaedam antiphonae, quas nothas, id est degeneres et non legittimas, appellamus, quae ab uno tono incipiunt, alterius sunt in medio, et in tertio finiuntur. al.
[s.X]
Odo Aret. I p. 248a: qualiter omnis cantor ecclesiae tenere debeat tonum antiphonarum, officiorum (i.e. introituum) seu communionum, vel qualemcumque cantum adire poterit. al. Odo Aret. II p. 98a: In predictis antiphonis et earum similibus formula hec est apposita; in subsequentibus autem erit similiter apposita. sqq. exempla. In introitibus. sqq. exempla. In communionibus. sqq. exempla. Odo Aret. II p. 99a: antiphonas, responsoria, introitus, communiones et omnia pene, que in ipso (sc. trito) esse possunt. al. Ton. Lugd. 1, 20: Habet autem iste tropus (sc. primus) in introitibus suis ... Responsoria quoque gradalia eiusdem tropi ... Alleluia eiusdem tropi ... Offertoria quoque ... Communiones eiusdem tropi ... In antiphonis quoque variae sunt differentiae. Ton. Lugd. 2, 21: In antiphonis quoque una tenetur differentia, quae in minoribus ita canitur ... In maioribus ita. al. Ps.-Odo mus. p. 276a: quod in nocturnis responsoriis somnolentorum more graviter et dissolute ad vigilandum nos exhortare videtur, in antiphonis vero plane et suaviter sonat, in introitis vero quasi voce praeconia ad divinum clamat officium, in alleluia suaviter gaudet, in tractu vero et gradalibus plane et protense humiliataque voce incedere videtur (inde Nicol. Burt. 1, 28, 165. Bonav. Brix. 22, 10). al.
[s.XI]
Comm. ton. I 2, 3: Proti enim subiectus authentici terminatione una solummodo videtur esse constrictum. Nam omnis cantus huius subiecti officiorum (i.e. introituum) seu antiphonarum vel etiam communionum sola videtur terminatione finiri (sim. Comm. ton. II 2, 3). al. Berno prol. p. 73b: tum in quotidianis antiphonis, quae inveniuntur compositae ex psalmis, tum etiam in aliis plurimis cantionibus, in nocturnis videlicet ac diurnis (inde Anon. Wolf p. 203). Berno prol. p. 77a: tam ad antiphonas, quam ad introitus et communiones. al. Berno div. p. 18: singulis tantum versiculis principalem sui sonitus tenorem tam in antiphonis quam in responsoriis exempli causa adiunximus. Insuper et alios eiusdem regulae versus ad introitus et communiones pertinentes cum suis tamen differentiis, quia pauciores sunt et certiores, nihilominus superaddere curavimus. Quod si karitatem vestram differentias sive diffinitiones antiphonarum delectat vestro more subnectere, sat placere nobis scitote. Odor. Sen. p. 161: Eaedem differentiae sunt in responsoriis, quae et in antiphonis. In toto gradali officio, sic currit versus: ... (cf. Bautier/Gilles, Odorannus p. 161 notam ed.). al. Comm. Guid. 40 p. 135: ‚Si eidem cantui‘, quem per finalem dixi cognosci, ‚velis subiungere versum‘, sicut in responsoriis et offerendis, ‚aut psalmum‘, sicut in antiphonis et officiis (i.e. introitibus) (sim. Comm. Guid. 64 p. 145). al. Ton. Aug. p. 87: Toni etiam cuiuslibet antiphonis et principalibus et differentialibus affines affinibus assignaverunt quasdam tonales melodias tonorum, scilicet designativas neumas dico, quibus „Seculorum amen“ decantatur, et psalmodia principiis antiphonarum coaptatur. Ton. Aug. p. 93b: „O sapientia que ex ore“. Antiphonam hanc, cum non nisi tonum a finali remissa, diapente sum semiditono intendatur pro ratione autentici, secundo tamen addicunt tono quidam minus cauti. Et hoc propter sex antiphonas, que in antiquioribus, vel propter undecim, que in modernis secuntur in antiphonariis melodie, scilicet cum hac uniformis. al. Anon. Prag. 284: Indeque perveniet, ut, quotus finalis fuerit mutatus, totus mutetur et tonus. Sepe sane honeste a quibusdam huius artis perspicacioribus id provenire cautum est in quibusdam videlicet antiphonis et responsis nocturnalibus et maxime in modulis vulgate sequentiis dictis sollempnibus. Frut. ton. /Bd. 1, Sp. 107/ p. 113: Principales autem eius (sc. authenti proti) antiphonae ab ipsa finali chorda sua, scilicet ⋅D⋅ ordiuntur. ... Responsoria ad eumdem modum. ... Introitus eiusdem modi. ... Graduales. ... Alleluia. ... Offertoria. ... Communiones. ... Ad processionem. ... Melodiae, que dicuntur sequentiae eius modi. al. Quaest. mus. 1, 11 p. 21: Sunt quaedam melodiae, ut kyrieleyson et sequentiae, quae, cum illis legibus artis sint liberae, quibus constringuntur offertoria, responsoria et antiphonae, ut nec versus nec psalmi nec „Seculorum Amen“ soleant illis sicut istis apponi (inde Iac. Leod. spec. 6, 18, 3: offertoria, responsoria, antiphonae et missarum introitus). Quaest. mus. 1, 11 p. 23: in antiphona quam in versu. Quaest. mus. 1, 19 p. 43: In quibusdam namque vocibus incipiunt liberius responsoria et offertoria et huiusmodi cantiones, quae carent psalmorum et differentiarum appositionibus, quas voces omnino refugiunt principia introitus et antiphonae, quia nulla eis conpetenter suarum aptari possit differentiarum. Sed nec ubique inchoando pariter conveniunt introitus et antiphonae, quia ita sint; eis aliquando necesse est diversa principia habere, sicut sunt diversae differentiae. al. Ioh. Cott. mus. 22, 21: quasi magnum sit nefas, si post pentecosten in antiphona vel in aliis cantibus „alleluia“ proferatur. Eadem culpa illos redarguit, qui offertorium „Posuisti Domine“ in mese emittunt. ... sunt aliqui cantus ... ut introitus iste ... et communio. Ioh. Cott. mus. 23, 38: secundum antiphonarum dispositionem in antiphonario. al. Ioh. Cott. ton. 24, 1. al.
[s.XII]
Ton. Gratianop. p. 22: De responsoriis subsequitur informatio, que est communis omnibus responsoriis et officiis et gradalibus et omnibus canti[ci]bus, exceptis antiphonis per supradictas consonantias. al. Ton. Nivern. 142v p. 122. Ton. Vatic. 12, 3 p. 197: Versus responsoriorum prothi in ⋅a⋅ inchoant, psalmi versus tam anthiphonarum quam officiorum in ⋅F⋅ incipiunt. al.
[s.XIII]
Mus. man. 46, 21: Hic ergo tonus (sc. quintus) quamvis ut in gradali tantum, non autem in antiphonario, nisi in tribus tantum responsoriis et in antiphonis paucissimis, sub finali soleat descendere una tantum nota. Mus. man. 50, 35: et plures alii cantus antiphonarum. Mus. man. 51, 4: in illis cantibus, qui nec „Gloriam“ habent, sicut introitus et responsoria, nec „Saeculorum“ sicut antiphonae, sed omnino neumatibus carent. Mus. man. 52, 14. al. Amerus 8, 26: Responsoria cum versibus suis in litteris supradictis, ita et antiphone, gradualia, introitus, offertoria, postulationes et omnis cantus finitur. Amerus 9, 1: diverse inceptiones antiphonarum, responsoriorum, officiorum et omnium cantuum (sim. Elias Sal. 16 p. 34b). Amerus 10, 1: Nota quod in curia Romana numquam faciunt pneumam post antiphonas, sed diebus duplicibus cantant antiphonam ante et post quemlibet psalmum tam ad versperas quam ad matutinas, sed non ad horas. al. Elias Sal. 29 p. 56b: Item sunt septem genera cantuum ... Vel sunt octo genera cantuum, qui primum genus acceperit pro duobus, quod fieri potest ad instar octo tonorum. Ut ecce primum genus invitatoria sive antiphonae; secundum responsoria; tertium officia; quartum responsoria eorumdem; quintum alleluia, sextum offerendae, septimum communiones. al. Lambertus p. 261b: offertoria cum gradualibus officiisque alleluiaque vel antiphonas responsoriaque quedam et tractus. al. Hier. Mor. 24 p. 178, 27: si musicus pulcherrimam historiam de sancto vel de sanctis facere cupit, hunc in faciendo ordinem debet habere, ut scilicet antiphonam vel antiphonas in primis vesperis super psalmos statuat in duobus mixtis gradibus, et similiter omnes antiphonas in laudibus in matutinis. Antiphonas vero scilicet ad „Magnificat“ in primis vesperis et in secundis, et etiam ad „Benedictus“, in missa sequentiam, faciat de gradu pulcherrimo. al. Anon. Hailspr. 4 p. 69: tum in cottidianis antiphonis, que sumuntur /Bd. 1, Sp. 108/ ex psalmis, tum in aliis plurimis cancionibus nocturnis ac diurnis. al. Ioh. Groch. 212: Matutinas autem appellant illud servitium, quod in domibus religionis vel ecclesiis cathedralibus circa mediam noctem fit <vel> dicitur <et> in ecclesiis publicis ante primam in mane. Et partes huius appellant invitatorium, „Venite“, hymnus, antiphona, psalmus, lectio, responsorium nocturnale cum suo versiculo et ultimo oratio. Horas autem appellant illud servitium, quod <in> horis determinatis dicitur, puta in prima, tertia, sexta, nona, vesperis et completorio. Cuius particulae sunt hymnus, antiphona, psalmus et responsorium et oratio. al. Ps.-Mur. summa 1858: caudata non debet esse antiphona in completorio super psalmos, neque super „Nunc dimittis“ similiter, et eadem de causa in horis antiphone non debent esse caudate. al. Walt. Odingt. 5, 9, 14: Accidunt autem antiphonae intonatio, differentia et neuma. Walt. Odingt. 5, 9, 20: In dicto autem fine accipiunt singuli toni quasdam distinctiones terminationum, quas differentias vocant, non quod ipsae antiphonas faciant differre, sed quod secundum inchoationes antiphonarum ipsae distinguantur. Walt. Odingt. 5, 10, 20. al.
[s.XIV]
March. luc. 11, 4, 101. al. Iac. Leod. inton. 1, 24. al. Iac. Leod. spec. 6, 79, 1: ad tonos descendamus cantuum, qui dicuntur antiphonae et missarum introitus. Iac. Leod. spec. 6, 81, 13: antiphonae irregulares. Iac. Leod. spec. 6, 86, 19: Cauda vel iubilus, qui dicitur post antiphonam. al. Aegid. Mur. p. 124a: Primo accipe tenorem alicuius antiphone vel responsorii vel alterius cantus de antiphonario. Quat. princ. 3, 39 p. 237a: Et habet (sc. secundus tonus) unam differentiam officiorum, et duas antiphonarum et unum neupma, et unum „Venite“ habet. al. Heinr. Eger 5 p. 61. al. Trad. Holl. I p. 159. al. Cart. plan. 19. al. Anon. Carthus. p. 453a. al.
[s.XV]
Ioh. Cicon. mus. 2, 18 p. 286, 8. Iac. Twing. p. 94, 18. al. Ugol. Urb. 1, 64, 1. Ugol. Urb. 1, 64, 10: Dicuntur autem antiphonae relative ad psalmodiam, cui respondent, sicut responsoria ad suam historiam, respondent enim psalmis antiphonae et ante ipsos annuntiari videntur. Unde dicitur antiphona quasi ante psalmum sonans, et secundum eius antiphonae modum psalmi sonus annuntiatur, et ex hoc dicitur antiphona ab anti, quod est contra, et phonos, quod est sonus, quia psalmus contra, non quod modo contrario respondeat, sed quod ad eius melodiae pronuntiationem toni sonoritatem sequatur et intonetur. al. Georg. Ans. 3, 6. al. Anon. Philad. 94: saepius ut introitus vel responsoria vel antiphonae toni autenti possideant versus (ed.: verus) aut „Saeculorum amen“ sui toni plagalis vel e converso, non quod huius modi cantus illius toni sit, sed ideo, quia initium antiphonarum vel repetitio introituum vel responsoriorum hoc iuste requirit, quod auctoritate convenienter admittitur (sim. Anon. Tegerns. III p. 100). al. Petr. Talh. p. 20. Trad. Holl. II 72 p. 53 (p. 434b): Secuntur aliae differenciae (sc. primi toni), quae proprie non sunt regulares, sed magis peregrinae et aput seculares inusitate (ed.: in usitate); de quibus non dantur aliquae regulae, quia ut in plurimum coincidunt cum praedictis et servantur in aliquibus antiphonis collegiatis (ms.; ed.: collegialis) et eciam claustris. Trad. Holl. II 11 p. 64 (p. 438a): litterae, quae fuerunt iniciales in cantu antiphonarum, eaedem sunt in cantu officiorum. al. Ton. Trev. p. 161 (p. 471a). al. Trad. Holl. III 9 p. 70. al. Ioh. Legr. rit. 2, 1, 5, 32: antiphona paschalis. Ioh. Legr. rit. 2, 1, 6, 6: mater ecclesia quatuor illos duntaxat antiquos tropos habebat quatuorque per consequens versus responsoriorum et introituum, quos nunc habent adhuc huiusmodi cantus authentici, sed et quatuor tantummodo psalmorum intonationes, quas quoque nunc antiphonae tenent autenticales. Ioh. Legr. rit. 2, 1, 9, 1: De plagalibus et autenticis antiphonis. al. Fr. Gafur. extr. 8, 14, 4. al. /Bd. 1, Sp. 109/ Nicol. Burt. 1, 24, 147: De ascensione parvularum antiphonarum vel cantuum. al. Guil. mon. 9 p. 58-59. Bonav. Brix. 15, 36. al. Lad. Zalk. B 25. Lad. Zalk. B 62: Et incidit non frustra de inceptione antiphonarum interserendum, quae ante psalmos incipiuntur et quandoque partim cantantur, sicut in diebus ferialibus et festis simplicibus, quandoque vero incipiendo ante psalmos integraliter terminantur, sicut in magnis festivitatibus. al. Fr. Gafur. pract. 1, 8. al. Anon. Tegerns. III p. 100.
b zum Invitatorium with the invitatory
[s.IX]
Aurelian. 14, 9: Antiphonam invitatorii huius modi habet. al.
[s.XIII]
Elias Sal. 29 p. 56b: primum genus (sc. cantuum) invitatoria sive antiphonae.
c zu den Cantica with the canticles
[s.IX-X]
Comm. br. 347: dum cantica evangelica sic morose psalluntur, ut non longiori, sed eadem morositate antiphonam subsequi oporteat. al.
[s.XIII]
Hier. Mor. 24 p. 178, 30: Antiphonas vero scilicet ad „Magnificat“ in primis vesperis et in secundis, et etiam ad „Benedictus“. Ps.-Mur. summa 1858: caudata non debet esse antiphona in completorio super psalmos, neque super „Nunc dimittis“ similiter. Walt. Odingt. 5, 9, 15.
[s.XIV]
Iac. Leod. inton. 5, 13. al. Iac. Leod. spec. 6, 89, 12: de intonatione antiphonarum super „Benedictus“ et „Magnificat“ et de intonatione introituum.
[s.XV]
Iac. Twing. p. 152, 3: in fine antiphonarum super „Magnificat“ et „Benedictus“. Conr. Zab. tract. BI 1. al.
D bei Litaneien und Rogationen in litanies and rogations
[s.IX]
Aurelian. 18, 24: Responsoria autem gradalia officii et tractus necne alleluia, sed et prolixas antiphonas letaniarum atque rogationum ceteraque huius modi non opere precium arbitratus sum huic inserere operi.
antiphona ferialis gewöhnliche Antiphon für das Offizium an Tagen ohne eigenes Formular ordinary antiphon for the office of a day with no proper liturgical distinction
[s.XI]
Frut. ton. p. 145: Differentia quinta (sc. plagis deuteri) ultimam „Saeculorum amen“ a finali quidem incipit, sed semitonio altius finit; cantus vero principia tono adhuc altius ordiuntur, in quibus et ferialium antiphonarum quaedam inveniuntur, licet has alii differentiae non necessariae et hanc differentiam aliis antiphonis, quae tertia differentiae, ut supra dictum est, melius iunguntur, quidam adscribere conentur. Frut. ton. p. 146: In quibusdam eiusdem modi (sc. plagis deuteri) antiphonis ferialibus, quae iam superius aptis et certis differentiis distributae et attitulatae duae adhuc differentiae quotidiano usu a multis usurpatae sunt et usitatae. ibid.: „In mandatis eius“. Sed haec antiphona differentiae Vae superius est cum aliis huiusmodi adscripta, cuius in hoc loco initiantur mela. Ad hanc quoque differentiam (sc. quintam) „Fidelia omnia“ et „A viro iniquo“ feriales antiphonae violenter a multis decantantur. Ioh. Cott. mus. 22, 69: in ferialibus antiphonis, in quibus minime convenit, plurimum delinquitur. Ioh. Cott. ton. 25, 37: Differentia sexta (sc. quarti modi) recipit antiphonas feriales in hypatemeson incipientes ut hae: „Saeculorum amen“. Ant. „Fidelia omnia“. Ant. „In mandatis eius“.
[s.XIV]
Iac. Leod. spec. 6, 81, 6: Sed hae regulae in aliquibus quassantur antiphonis, et specialiter in multis ferialibus tam nocturnis quam diurnis. Iac. Leod. spec. 6, 81, 13.
[s.XV]
Iac. Twing. p. 122, 1: Et nota, quod in antiphonis ferialibus super psalmos tam in nocturnis quam in vesperis, et specialiter de antiphonis ferialibus quarti toni secundum consuetudinem dicte ecclesie sancti Thome plures insoliti toni reperiuntur. Anon. Philad. 89: Quarta species (sc. cantus) dicitur neutralis, et est, quando cantus super suam notam finalem nec plene diapente cum semitonio /Bd. 1, Sp. 110/ elevatur nec etiam tono deprimitur, ut in antiphonis ferialibus (ed.: finalibus) (sim. Anon. Tegerns. III p. 99).
[antiphona finalis] ex errore pro antiphona ferialis; cf. LmL col. 109, 64
antiphona gradalis Introitus-Antiphon (der Messe) introit antiphon (for Mass)
[s.IX-X]
Alia mus. 32 p. 121: „Rorate celi desuper“ ... Quam gradalem antiphonam per singulas incisiones singulis symphoniis subditam. Alia mus. 35 p. 123: Illae antiphonae gradales eodem modo currunt: „Gaudete in Domino“ et „Inclina Domine“ et „Iustus es Domine“. Alia mus. 60 p. 134: ut sunt gradales antiphonae „Confessio et pulchritudo“, „Dispersit dedit“ et „Cognovi Domine“. Nocturnales antiphonae „Qui de terra est“, „Quando natus es“. Alia mus. 73 p. 141 - 131 p. 164 passim. Alia mus. 135 p. 197: Sciendum quoque, quod dorius maxime proto regitur, similiter phrygius deutero, lydius trito, mixolydius tetrardo. Quos sonos in quibusdam cantilenis suae plagae quodammodo tangendo libant, ut plaga proti tangat protum, deuteri deuterum, triti tritum, tetrardi tetrardum. Et id fas est experiri in gradalibus antiphonis (inde Anon. Bernh. 2, 81). Alia mus. 145 p. 204.
antiphona nocturnalis (nocturna) Antiphon des Nachtoffiziums antiphon for the night office
[s.IX-X]
Alia mus. 35 p. 123: Illae antiphonae gradales eodem modo currunt: ... Similiter autem antiphonae nocturnales „Posuerunt super caput“, „Iesus autem cum ieiunasset“, „Traditor autem“. Alia mus. 60 p. 134. Alia mus. 75 p. 172: Nocturnales quoque antiphonae vel responsoria. Alia mus. 100 p. 152. Alia mus. 113 p. 157. Alia mus. 145 p. 204: in gradalibus antiphonis ... In nocturnis antiphonis... Nocturnalia responsoria ... Diurna responsoria ... Offertorium.
antiphona processionalis Antiphon zur Prozession processional antiphon
[s.XII]
Ton. Nivern. 142v p. 122: De officiis et communionibus et antiphonis processionalibus hec communis racio habetur. al.
[s.XIII]
Amerus 11, 32: Antiphone vero processionales, comuniones prout cuiuscumque toni sunt, mutare debent ascensum et descensum et etiam conductus et cantilene, quando artem servant in sui compositione.
[s.XV]
Ioh. Cicon. mus. 2, 28 p. 296, 7: Prosaicus (sc. cantus) est multis verbis et sillabis abundans, ut in processionalibus antiphonis (ed.: processionalibus, antiphonis) et in melodiis sequentiarum et in prolixioribus responsoriis.
 
Artikelverweis 
antiphonarius -i m. et antiphonarium -i n. Antiphonar, Antiphonale (liturgisches Buch mit Antiphonen und anderen Chorgesängen für das Stundengebet oder auch für die Messe) antiphoner, antiphonal, antiphonary (liturgical book that contains the antiphons and other choral chants sung at the services of the Divine office, occasionally chants for Mass as well)
[s.IX]
Aurelian. 13, 30: in prolixitate totius antiphonarii. Aurelian. 18, 23. Aurelian. 15, 1 p. 149: Recta canendi species ibidem inest, tale quid in multis antiphonarii invenies locis, unde illud introitus „Deus in adiutorium meum intende“. Reg. Prum. 1, 2: arripui antiphonarium, et eum a principio usque in finem per ordinem diligenter revolvens, antiphonas, quas in illo adnotatas repperi, propriis, ut reor, distribui tonis.
[s.X-XI]
Ps.-Odo mus. p. 275a (inde Nicol. Burt. 1, 28, 180. Bonav. Brix. 28, 45). Ps.-Odo mus. p. 276a: Et sicut multae et diversae sententiae ad volumen usque concrescunt: ita multae et diversae cantilenae antiphonarium cumulatae perficiunt. Ps.-Odo mus. p. 278a: antiphonarium beatissimi Gregorii. Ps.-Odo mus. p. 280a: /Bd. 1, Sp. 111/ ut eum, qui antiphonarium per monochordi litteras notare debet, qualiter eas distribuat, doceremus. Ps.-Odo dial. p. 261b: per multa iam tempora antiphonaria emendata non sunt: non est ergo mirum, si in multis locis falsitas inveniatur (inde Iac. Theat. 3. Iac. Theat. 16). Ps.-Odo prol. 5: antiphonarium sancti Gregorii diligentissime ... investigavi. Ps.-Odo prol. 9: tamquam utilibus notis totum antiphonarium cum tonorum formulis describeretur. Guido prol. 32: tam multa sint antiphonaria, quam multi sunt per singulas ecclesias magistri. Vulgoque iam dicitur antiphonarium non Gregorii, sed Leonis aut Alberti, aut cuiuscumque alterius. Guido prol. 37: Quoniam vero haec omnia mala et multa alia eorum culpa eveniunt, qui antiphonaria faciunt, valde moneo et contestor, ne aliquis amplius praesumat antiphonarium neumare, nisi qui secundum subiectas regulas bene potest et sapit ipsam artem perficere. Guido prol. 40: hoc antiphonarium notare disposui, ut per eum leviter aliquis sensatus et studiosus cantum discat. Guido prol. 48: quia in toto antiphonario et in omni cantu quantaecumque lineae vel spatia unam eandemque habent litteram vel eundem colorem, ita per omnia similiter sonant. Guido reg. interp. 7. Guido reg. 238. Guido ep. p. 44a: quomodo per nostra antiphonaria inauditos pueri cognoscerent cantus. ibid. al. Guido ep. p. 44b. Guido ep. p. 50b. Aribo 28 p. 49: in antiquioribus antiphonariis utrisque c. t. m. reperimus persaepe, quae celeritatem, tarditatem, mediocritatem innuunt (inde Quaest. mus. 1, 23 p. 63). Lib. spec. 69 p. 54: in quinque vocalium litteris neumare antiphonaria cum omni fiducia poteris. Ton. Aug. p. 93b: propter sex antiphonas, que in antiquioribus, vel propter undecim, que in modernis secuntur in antiphonariis melodie. Ioh. Cott. mus. 21, 41: antiphonarium et graduale. Ioh. Cott. mus. 23, 28.
[s.XII]
Guido Aug. p. 186b: nec in gradali nec in antiphonario. Ton. Cist. p. 277b: prohibente sancto Cisterciensi capitulo, nec in Guidonis antiphonario quidquam mutari iam liceat. Anon. Cist. I 19 p. 24 - 22 p. 25. Anon. Cist. I 85 p. 32. Anon. Cist. I 55 p. 40 - 58 p. 40. Anon. Cist. I 60 p. 40: sume Remense antiphonarium et confer illud Belvacensi vel Ambianensi seu Suessionensi antiphonario, quod quasi ad ianuam habet; si identitatem inveneris, age Deo gratias. Anon. Cist. I 61 p. 40 - 63 p. 40. Anon. Cist. II c. 1151A: notatores antiphonariorum.
[s.XIII]
Mus. man. 8, 9. Mus. man. 46, 21. Mus. man. 49, 25. Mus. man. 50, 30. Mus. man. 52, 9: apud saeculares vel etiam quarumlibet aliarum religionum antiphonarios. Mus. man. 53, 3 - 59, 13 passim. Amerus 11, 1: de antiphonario curie Romane. Anon. Couss. IV p. 23, 18. Anon. Couss. IV p. 46, 7:magister Leoninus, secundum quod dicebatur, fuit optimus organista, qui fecit magnum librum organi de gradali et antifonario pro servitio divino multiplicando. Ioh. Groch. 232: gradualem et antiphonarium et alios libros ecclesiasticales.
[s.XIV]
Iac. Leod. spec. 6, 41, 20. Iac. Leod. spec. 6, 69, 27: exempla multa reperiri possunt in libris de cantu, antiphonariis et gradualibus. Iac. Leod. spec. 6, 70, 11. Iac. Leod. spec. 6, 85, 32. Iac. Leod. spec. 6, 87, 1 (? ex errore pro antiphonis). Aegid. Mur. p. 124a: accipe tenorem alicuius antiphone vel responsorii vel alterius cantus de antiphonario. Aegid. Mur. p. 128b. Summ. Guid. ton. 34. Heinr. Eger 5 p. 66.
[s.XV]
Iac. Twing. p. 92, 5: antiphonarii et alii libri cantuales. Iac. Theat. 36: Et si solus licteris notare quis vellet antiphonarium ad discendum pueris, optimum esset. Ugol. Urb. 1, 93, 5. Ugol. Urb. 2, 26, 11: formam et modum contrapuncti in tota musicali manu sive in toto antiphonario sine ambiguitate acquirimus (?). Ioh. Legr. rit. 2, 2, 1, 18 (sim. Nicol. Burt. 1, 13, 77). Ioh. Legr. rit. 2, 2, 3, 56. Ioh. Tinct. nat. 19, 10. Ioh. Tinct. nat. /Bd. 1, Sp. 112/ 35, 8. Nicol. Burt. 1, 25, 149. Bonav. Brix. 21, 11. Guill. Pod. 5, 2: Beatus igitur Gregorius quicquid in ecclesia Dei per horas nocte dieque modulandum erat, mirabiliter confecit ... antiphonarium nimis utiliter compilavit. Fr. Gafur. pract. 1, 14. ex errore ed. pro antiphonarum: Ton. Aug. p. 136b. Ugol. Urb. 1, 94, 7.