Wörterbuchnetz
Lexicon musicum Latinum medii aevi Bibliographische AngabenLogo badw
 
alpha bis altisonantia (Bd. 1, Sp. 74 bis 86)
Abschnitt zurück Abschnitt vor
Artikelverweis alpha (α) Tonbuchstabe im System α β κ δ ε φ γ (= A  C D E F G) letter that designates a pitch in the system α β κ δ ε φ γ (= A  C D E F G)
[s.XV]
Ioh. Legr. rit. 1, 3, 10, 12 descr. Ioh. Legr. rit. 1, /Bd. 1, Sp. 75/ 3, 11, 9: Sit ergo sicut ⋅A⋅ Latinum sic et Alpha ⋅α⋅ Graecum, sicuti ⋅♮⋅ sic et Beta ⋅β⋅, sicuti ⋅C⋅ sic et Kappa ⋅κ⋅, sicut ⋅D⋅ sic et Delta ⋅δ⋅, sicut ⋅E⋅ Latinum sic et E Graecum ⋅ε⋅, sicut ⋅F⋅ ita Phi ⋅φ⋅, et sicut ⋅G⋅ sic et Gamma ⋅Γ⋅. Quis nesciat per has septem Graecas litteras etiam modulari posse nec minus quam per illas Latinas et qualescumque cantus, cantiones et cantilenas describere? Ioh. Legr. rit. 1, 3, 11, 13 descr.
 
Artikelverweis 
alpha -ae f. die oblique (schräge) Form einer zweitönigen, absteigenden Ligatur in der Mensuralnotation ( = longa - brevis, = brevis - brevis, = semibrevis - semibrevis, sowie in mehrtönigen Ligaturen) the oblique form of a ligature in mensural notation that designates two descending notes ( = longa - brevis, = brevis - brevis, = semibrevis - semibrevis, likewise in ligatures of multiple pitches)
[s.XIV]
Semibr. caud. p. 68: quando aliqua notula in principio ligaturae caret tractu et descendit per alpham, illa dicitur longa ut hic: . Semibr. caud. p. 70: quando longa notula in principio ligaturae habens tractum ascendentem a parte sinistra, dicitur semibrevis cum prima sequente ... Et si ultima sit descendens per alpham, brevis dicitur, ut hic patet per exemplum . Anon. Seay p. 40: Item, omnis punctus vocatus alpha talis figurae , in fine ligaturae non valet nisi unum tempus, talis figurae , sit perfectus aut imperfectus vel divisio sibi datur, et oportet quod quando divisio sibi datur quod sit perfectus. Et est necesse, quod post alpha veniat  ascendendo et sit ligatus ut hic: , et tunc alpha, id est primus punctus, valet et alter  et ultimus valet .
[s.XV]
Petr. Talh. p. 22: Ad notandum planum cantum. ... si ligate erant (sc. notae), caudantur, sicut quadratae longae et alphae. ... Item, numquam ponas solam alpham, quin ligetur cum nota, ita quod nota sit altior quam finis alphae. Guill. Pod. 5, 31: Cantus igitur plani octo sunt figure scilicet maxima, longa, brevis, semibrevis, alpha, tocus, uncus et finis. ... omnes figure usque ad alpham exclusive simplices sunt, sed cum illa de sui natura figura composita fuerit. ibid.: alpha enim in inferiori et superiore capite plenam et equalem accipit pronunciationem, tocus vero et uncus in corpore plenam, sed in earum caudis instantaneam recipiunt. Guill. Pod. 5, 32: Quinta (sc. figura ) quadrangularis sed tamen obliqua; tractum vel plicam habens a superiori capite descendentem; tum quia ab illo ad inferiorem deducit sonum, tum quia compositarum figurarum prima vel exemplar est, alpham musici nec immerito illam appellari voluerunt. Guill. Pod. 5, 35: Alpha autem cum brevi aut longa precedenti vel sequenti ligari invenitur. ibid. al. Guill. Pod. 5, 36. Guill. Pod. 7, 26: De alpha. ... primo omnium de alpha, cum fuerit natura, figura in utroque capite sonans et inde ligatura seu quasi ligatura naturalis ... Hec igitur vel est sine tractu vel cum tractu; si autem sine tractu prior est natura cum possit illi adesse vel abesse, et tunc musicorum dumtaxat institutione in superiori capite longa secundum valorem efficitur, in inferiori autem brevis. Quod si cum tractu, vel erit descendens vel ascendens. Si autem descendens, prior est positione, ut in cantu plano, a quo assumpta est, et in utroque eorum brevis est; si vero ascendens, in utroque semibrevis causa consequenter dicenda. Quidam autem illam a primo cornu ascendentem, ut in secundo exemplo, instituerunt, quod tamen merito ab usu recessit. Quemadmodum enim proprium est alphe littere, ut ab eadem ad sequentes remittendo quasi defluat sonus ita et alphe notule ut a primo capite ad secundum pari forma deponatur. Exemplum de alpha:    . Guill. Pod. 7, 27. Guill. Pod. 7, 28: Fit autem ligatura tum ex quadratis figuris tantum, tum ex quadratis et alpha. ibid. al. Guill. Pod. 7, 31: De ligaturis quadragularium et alphe descendentium. ibid. al. Guill. Pod. 7, 34: De ligaturis ascendentibus /Bd. 1, Sp. 76/ et descendentibus quadrangularium figurarum et alphe. ibid. al. cf. Anglès, Notación p. 167 sqq.
 
Artikelverweis 
alter v. LmL brevis altera, LmL figura altera, LmL longa altera, LmL longa duplex altera, LmL minima altera, LmL minor altera, nota altera, notula altera, semibrevis altera, semiminor altera
 
Artikelverweis 
alterabilis -e fähig zur Alteration (Verdopplung des Notenwertes), alterierbar capable of being altered (doubling of rhythmic value), alterable
1 Definition
[s.XV]
Ugol. Urb. 3, 4-5, 3: nota alterabilis, id est, quae potest alterari.
2 Gebrauch usage
[s.XIV]
Goscalc. 3, 4 p. 164, 14: omnis notula alterabilis potest alterari ante proximam maiorem se (sim. Prosd. exp. 44, 3. Ugol. Urb. 3, 4-2, 23. Ugol. Urb. 3, 4-6, 10. Nicol. Burt. 3, 7, 39).
[s.XV]
Prosd. exp. 45, 9: quandocumque remanent due, supple figure alterabiles. Prosd. exp. 45, 19. Prosd. mens. p. 224b: in tali diminutione ponenda est semper ... pro nota alterata alia nota alterata, si nota, que pro alio ponitur, alterabilis sit, si vero non, uti est semiminima, ponenda est bis (sim. Prosd. mens. p. 225b). Prosd. ital. I p. 235b: maxima, minima et semiminima nullo modo sunt alterabiles (sim. Prosd. ital. II p. 50). Prosd. ital. I p. 236a: de minima et semiminima non est necessitas eas alterandi ... quod non sic est de aliis figuris alterabilibus. ibid.: solum tres figure in hac arte sunt alterabiles, scilicet longa, brevis et semibrevis. Prosd. ital. I p. 241b (sim. Prosd. ital. II p. 59). Prosd. ital. II p. 50: de semiminima non est necessitas eam alterandi ... quod non sic est de aliis figuris alterabilibus. ibid.: solum quatuor figure sunt alterabiles, scilicet longa, brevis, semibrevis et minima. Ugol. Urb. 3, pr. 2, 31. Ugol. Urb. 3, 4, 8: mensura perfecta suam habet alterabilem notam. Nam mensura modi maioris perfecti habet suam notam alterabilem, scilicet longam ... Mensura vero imperfecta nullam penitus notam alterabilem habet, quia in mensura imperfecta alteratio non fit. Ugol. Urb. 3, 4, 10. Ugol. Urb. 3, 4-1, 16: per plura fit transmutatio minoris notae in maiorem et in maiorem vacuam quam ipsam minorem alterabilem facere. Ugol. Urb. 3, 4-3, 19. Ugol. Urb. 3, 4-6 passim. Ugol. Urb. 3, 9-5, 26: quod non est perficibile vel imperficibile, non est alterabile. Sed pausa non est perficibilis vel imperficibilis, igitur pausa non est alterabilis. Maior probatur quia omnis nota alterabilis... est perficibilis vel imperficibilis. Paul. Paulir. 7, 2, 3 p. 69: Minima alterabilis est minima prolacionis maioris. Paul. Paulir. 7, 2, 3 p. 70: Semibrevis alterabilis est semibrevis reperta in tempore perfecto. Ioh. Tinct. alt. 1, 17: secunda primae similis est alterabilis. Ioh. Tinct. alt. 1, 36: omnis nota ternario numero subiecta est alterabilis. Guill. Pod. 7, 15. Guill. Pod. 7, 18. Fr. Gafur. pract. 4, 5: Semibrevem vero perfectam ac minimam alterabilem sola maior sive perfecta prolatio confert.
 
Artikelverweis 
alteratio -onis f. Verdopplung (des Notenwertes), Alteration doubling of the rhythmic value [syn.: duplicatio]
A Definition
[s.XIV]
Ioh. Mur. lib. p. 52a: Alteratio in musica est proprii valoris secundum note formam duplicatio (inde Goscalc. 3, 4 p. 164, 9. Prosd. exp. 42, 2. Prosd. exp. 42, 10. Prosd. mens. p. 211b. Ugol. Urb. 3, 4, 2. Anon. Monac. 3, 12. Ioh. Tinct. diff. 1. Fr. Gafur. extr. 11, 11, 2. Ioh. Tinct. alt. 1, 1. Nicol. Burt. 3, 7, 39. Adam Fuld. 3, 12. Fr. Gafur. pract. 2, 13. Anon. La Fage III p. 242). Nic. Weyts p. 263b: Alteratio est valoris note duplicatio ante proximam maiorem /Bd. 1, Sp. 77/ se. Ioh. Pipudi p. 43: Sequitur de alteratione, unde notulam (ed.: notula) alterare est eius valorem duplicare. Anon. Couss. V p. 194, 12: Sequitur de alteratione. Ubi notandum est, quod alteratio nihil aliud est quam forme alterius note reduplicatio. Anon. Kellner p. 83: Alteratio est alterae notae duplicatio. Anon. Vratisl. p. 341a: Sequitur de alteracione, que est alius color modi, temporis sive prolacionis.
[s.XV]
Prosd. ital. I p. 235b: Alteratio est duplatio proprii valoris note alterande, ex quo sequitur alterare nihil aliud esse quam proprium valorem note alterande duplare, ut, si longa alteratur, duas valet longas; et si brevis alteratur, duas valet breves; et sic ultra. Et sumitur alteratio hic similitudinarie ad alterationem naturalem, quoniam sicut per alterationem naturalem mutatur illud, quod alteratur, de una qualitate in aliam ... Nec est tamen omnis mutatio valoris alteratio, sed solum ipsius mutatio ad duplum (sim. Prosd. ital. II p. 50). Ugol. Urb. 3, 4, 6: ‚alteratio in musica‘ (cf. Ioh. Mur. lib. p. 52a) ponitur ad differentiam naturalis alterationis, quae est qualitatis in qualitatem mutatio. Anon. Couss. XII 12, 1: Capitulum duodecimum est de alteratione. Ubi sciendum quod secundum musicum alteratio sic diffinitur. Est unius notae in eadem figura dupla eius acceptio. Guil. Dufay p. 387. Fr. Gafur. extr. 11, 11, 1: Alteratio namque in musica est, quando figura maior perfecta dividitur in duas figuras minores equales et tunc ultima istarum duarum alteratur, que dicitur alteratio, id est duplicatio, quod idem est. Nicol. Burt. 3, 7, 39: Alteratio, proprie sumpta, est mutatio de qualitate in qualitatem. Vel alteratio hic celebrata est proprii valoris, secundum vocem, formae, idest notae duplicatio (inde Diff. mus. 55). Adam Fuld. 3, 12: Alteratio est alicuius notae minoris respectu maioris geminatio. Anon. Salisb. 12, 1: Alteratio describitur sic: est notae minoris respectu maioris dupla eius acceptio et habet causari in cantu de gradibus perfectis. Guill. Pod. 7, 15: Alteratio, que proprietatibus perfectis accidit, est alicuius figure secundum proprium valorem in duplum augmentatio. Guill. Pod. 7, 18: Alia quoque est alterationis via, quam antiqui per syncopam fieri statuerunt, dicentes: Alteratio est duarum atque similium figurarum abinvicem per maiorum intermedia separatarum reductio sive in numerum ternarium restitutio. Fr. Gafur. pract. 2, 13: Dicta enim est alteratio quasi alterius actio.
B Gebrauch usage
1 Verdopplung des Wertes aufgrund der Position ohne Veränderung des Notenzeichens doubling of the value based on the position with no mutation of the notational symbol
a bei der zweiten von zwei gleichen Noten vor einer Note des nächstgrößeren Wertes in einer perfekten Mensur in the case of the second of two equal values before a note of the next greater value in perfect mensuration
[s.XIV]
Ps.-Phil. lib. mus. p. 43a: Sequitur de alterationibus notularum. Ps.-Phil. lib. mus. p. 43b: quando due semibreves in tempore perfecto ponuntur inter duas breves, seu in principio cantus, vel inter longam et pausam unius temporis vel duorum temporum, vel ubicunque ponitur ante suas maiores, tunc fit alteratio, ita quod, quando sunt due, secunda alteratur. Anon. Paris. II 7, 9: In nova arte non ponuntur alica puncta inter semibreves nisi causa alterationis. al. Ps.-Mur. arg. p. 106a: alteratio non fit ratione punctus, nec ratione pause, sed tantum ratione modi. Ps.-Mur. arg. p. 106b: Quare alteratio est inventa? Triplici de causa. Primo, quia longa coram longa non potest imperfici, nec ante sibi similem, nec ante sibi maiorem. Secundo, quia de duobus figuris oportet quod modus (ed.: modis) perfectus causatur. Tertio, quia omne, quod est imperfectum, appetit perfici, et ideo alteratio fuit inventa. Quotiescumque in modo perfecto due breves posite inter duas longas vel ante longam vel inter /Bd. 1, Sp. 78/ longam et punctum, vel e contrario, secunda est alterata. al. Petr. Dion. 11 p. 159. Petr. Palm. p. 534. Ioh. Mur. lib. p. 52a: De alteratione in musica ... de qua tales dantur regule: Prima regula est, quod nulla nota potest alterari ante sibi similem, nec ante minorem (ed.: maiorem) se. Secunda regula est, quod omnis nota potest alterari ante proximam maiorem se ... Tertia regula est, quod quandocunque inter duas longas de modo perfecto vel pausas longarum vel inter punctum et longam inveniuntur due breves sine puncto in medio, secunda alteratur, id est valet duas breves (inde Goscalc. 3, 4 p. 164, 9 ss.). Ioh. Mur. lib. p. 53a: De causa alterationis alicuius note. Item nota quod, quando aliqua nota alteratur, hoc fit causa perfectionis. al. Ps.-Mur. motet. p. 80a. al. Ioh. Boen ars 1, 11, 11: numquam habet alteratio locum nisi in cantu perfecto. Hec debet nota alterari, ubi loco illius longior posset poni: nam non ponitur alteratio nisi necessitate cogente. Ioh. Boen ars 1, 15, 4: Si ergo imperfectiones aut alterationes fierent in pausis, difficultas difficultati adderetur. al. Quat. princ. 4, 1, 34 p. 269b: semper alteratio habet fieri in numero ternario, in quo cadit perfectio, veluti in modo perfecto aut in tempore perfecto vel in maiori prolatione, ut patebit. Igitur ad hoc, quod duae breves aequipollent longae perfectae, oportet, quod illae duae breves numerum ternarium perficiunt. Quidam tamen volunt alterationem nullibi fieri praeterquam in secundo modo. Quat. princ. 4, 1, 35 p. 270a: Capitulum XXXV de alterationibus omnium figurarum. Quat. princ. 4, 1, 36 p. 270b: Capitulum XXXVI quomodo notulae imperficiuntur in alterationibus. Quat. princ. 4, 1, 36 p. 271a: Unde notandum secundum expertes huius scientiae et approbatos magistros, quod alteratio nunquam fiet ante punctum, nec ante suum aequalem, ut brevis ante brevem, semibrevis ante semibrevem, nec minima ante minimam, sed semper ante maiorem eiusdem coloris, ut patet supra. Nam cum duae notulae ante maiorem vel inter maiores alterius coloris ponuntur, alterationem non recipiunt de necessitate. al. Ioh. Hanb. sum. 6 p. 212, 16: ubicunque fit alteratio, in maiori constat perfectio. al. Willelm. 3, 37: omnis nota alterata dupla est sui ipsius ... Omnis perfectio seu alteratio praecise in notis perfectis inveniuntur. ibid. al. Goscalc. 3, 4 p. 166, 4: Nota quod reduccio non impedit neque iuvat alteracionem (inde Ioh. Pipudi p. 43). al. Ps.-Theodon. 2 p. 39: Notandum quod alteratio fit in mensura perfecta brevium et longarum, semibrevium et minimarum, ut hic:           . Quotiens duae breves ante longam inmediate vel post longam, longa sequente vel pausa longa, vel iunguntur per punctum a parte ante, secunda dicitur brevis altera, et potest prima fieri per aequipollentes notulas, ut supra est in exemplo. Talique modo alteratio fit in mensura semibrevium et brevium ... et sic de minimis et semibrevibus. Ps.-Theodon. 2 p. 40: Pro imperfecta semibrevi duae minimae aequales pronunctiantur, nec in talibus fit alteratio. Ps.-Theodon. append. 2 p. 55: non perficitur nec imperficitur (sc. pausa), et ideo non patitur alterationem. al. Ioh. Vetul. 37, 2: Quaeritur, quare prima dictarum duarum partium est minor quam secunda. Respondetur et dicitur: Minor dicitur quoad alterationem, quia alterationem facere non debemus donec possumus ipsam evitare. Sed in ultima duarum notarum, quando tractatur de perfectis, causa implendi perfectionem dictam alterationem evitare non possumus. Unde de duabus, nisi per signum divisionis, ultima alteretur, quae altera duorum temporum illius divisionis, de qua tractatur. al. Ps.-Mur. alt. p. 307b: alteratio fit in secundo loco a parte ante, et non a parte post, sed hoc non est in nota imperfecta. Ps.-Mur. alt. p. 308a: multotiens alteratio permittitur propter paucitatem notarum et syllabarum, ac etiam propter mensuram reinveniendam, et requiritur in modo perfecto /Bd. 1, Sp. 79/ et in divisionibus perfectis et aliquando in divisionibus imperfectis. Trad. Phil. III p. 9. Anon. Couss. V p. 194, 17: Quod alteratio fit in modo perfecto, tempore et prolatione perfecta ... Quod numquam aliqua nota ante minorem se vel equalem alteratur, sed semper ante maiorem vel pausam maioris. ... Quod nota alterata potest imperfici ... Quod inter maximam de modo perfecto maximarum et punctum nulla nota alteratur ... Quod inter punctum et punctum nulla nota alteratur. al. Mens. Cum de p. 75. Anon. Kellner p. 84: Omnis alteratio aut fit in minima aut in altera. Si in minima sic est prolationalis. Si in altera, hoc est dupliciter: vel in semibrevi vel in brevi. al. Anon. Monac. II 161: de alteratione datur talis regula generalis: quod quaelibet simplex ante suam notam maiorem alteratur. Anon. Monac. II 166: alteratio longae raro invenitur et ponitur. al. Anon. Vratisl. p. 338a: Omnis ligatura cum opposita proprietate habet primas duas semibreves, nisi ponatur in tempore perfecto, quia tunc secunda duplicatur per colorem, scilicet per alteracionem, et sic valet duas semibreves. al. Anon. Vipiten. 8, tit.: De alteratione. al.
[s.XV]
Orig. et eff. 5 (L), 9. Prosd. exp. 42 - 48 passim. Prosd. exp. 44, 5: alteratio non debet fieri ante sibi similem nec ante minorem se. Prosd. exp. 44, 9: non potest alteratio fieri ante maiorem non proximam. Prosd. exp. 45, 13: alteratio longarum fieri non potest nisi in modo maiori perfecto, et alteratio brevium fieri non potest nisi in modo minori perfecto, et alteratio semibrevium fieri non potest nisi in tempore perfecto, (ed. add. ex errore: et alteratio minimarum fieri non potest nisi in tempore perfecto) et alteratio minimarum fieri non potest nisi in maiori prolatione. al. Prosd. mens. p. 211b - 214a passim. Prosd. mens. p. 212a: sequitur semiminimam nullo modo debere alterari eo, quod per ipsius alterationem nulla adimpletur perfectio. Prosd. mens. p. 212a: alteratio nunquam debet fieri nisi loco necessitatis in numeratione ipsarum perfectionum. al. Ugol. Urb. 3, 4 passim. Ugol. Urb. 3, 4, 10: in mensura imperfecta alteratio non fit. Ugol. Urb. 3, 4-1, 15: necesse est alterationem fieri ante maiorem et non ante similem vel minorem. Ugol. Urb. 3, 4-2, 8: Ad alterationem igitur nota minor ante maiorem immediatam est necessaria. Ugol. Urb. 3, 4-3, 18: alteratio potest destrui, si ipsae duae notae puncto divisionis in medio separentur. Ugol. Urb. 3, 5-1, 6: per punctum namque interdum nota perficitur, et per punctum imperficitur, per punctum interdum fit notae alteratio, et per punctum saepe destruitur. al. Anon. Couss. XII 12, 13: Alteratio in tempore perfecto sic fieri habet, quum duae semibreves mediant inter duas breves, tunc secunda semibrevis valet duas semibreves per alterationem. al. Mens. Item nota 6. Anon. London. II 8, 3. al. Anon. Monac. 3, 14: In nullo autem cantu inperfecto potest fieri alteracio. Anon. Monac. 3, 20: quando et ubi fiat alteracio. Prima regula generalis est illa: Nulla nota alteratur ante sibi similem nec ante minorem se. Secunda regula: Omnis nota, que alteratur, solum alteratur ante proxima maiore se. Anon. Monac. 3, 30: si inter duas duplices longas ponuntur tres simplices longe, et nulla distinccio fit per punctum, tunc eciam non fit alteracio. Anon. Monac. 3, 55: Reperitur eciam alteracio in ligaturis, ut cum ascendendo vel descendendo alicuius ligature, cuius principium cum opposita proprietate dicitur, et cantus est temporis perfecti, tunc prime due cum opposita proprietate dicte valent tres semibreves et 2a alteratur. al. Anon. Mell. 9 passim. Anon. Mell. 12, 17: Si verbi gratia due minime superfluunt ultra numerum ternarium minimarum, tunc ultima minima per alterationem valebit duas minimas et vocabitur minima alterata, id est duplicata. al. Paul. Paulir. 7, 2, 2 p. 66. al. Ioh. Tinct. pr. 1, 6, 27: in sesqualtera et perfectionem et alterationem notarum cadere. Fr. Gafur. extr. /Bd. 1, Sp. 80/ 11, 11, tit.: De alteratione vel alterationibus notularum in musica. Ioh. Tinct. alt. passim. Ioh. Tinct. alt. 1, 30: ligatura non facit alterationem. Nicol. Burt. 3, 7, 39: Quid sit alteratio in cantu figurato. ibid. al. Guil. mon. 7 p. 49. al. Adam Fuld. 3, 12 passim. Adam Fuld. 3, 12: In his autem alteratio non habet locum, scilicet in maxima, longa, semiminima, fusa, semifusa, propter numerum ternarium, nec etiam in pausis, quia alteratio in voce extat, scilicet in cantu. Sed inter omnes regulas generalissima est haec: quandocumque in prolatione maiore duae minimae, in tempore perfecto duae semibreves, aut in modo maiori duae breves fuerint residuae, secunda semper alteratur. al. Anon. Salisb. 12 passim. Guill. Pod. 7, 12: Proprietates (ed.: proprietas) perfecte, que ternario ascribuntur numero, duo patiuntur accidentia, scilicet imperfectionem et alterationem. Proprietates (ed.: proprietas) vero imperfecte unum tantum accidens, id est perfectionem a binario numero in ternarium. Guill. Pod. 7, 18: De alteratione per syncopam secundum antiquos ... Igitur si in modo maiori perfecto tres maxime reperiantur, quarum primam et ultimam singule longe precedant: tunc ultima dictarum longarum altera erit ut aiunt de necessitate ...   . al. Fr. Gafur. pract. 2, 13: Fuere tamen, qui et pausas alterationi ascripserunt, quos comunis musicorum scola repraehendit. al. Anon. Couss. I p. 438a: alteratio inventa est propter similem ante similem. al. Mens. Nota quod p. 424b. Prop. mens. Hec fig. p. 430 descr. Anon. La Fage III p. 242.
b bei Semibreven in perfekten und imperfekten Mensuren in the case of semibreves in perfect and imperfect mensurations
[s.XV]
Prosd. ital. I p. 235b: alteratio ad hoc inventa est, ut per ipsam compleatur perfectio vel imperfectio alicuius mensure, que absque alteratione compleri non poterat; et per hoc habes, quod alteratio nunquam fit nisi loco necessitatis, ex quo habere potes, quomodo maxima, minima et semiminima nullo modo sunt alterabiles (sim. Prosd. ital. II p. 50). Prosd. ital. I p. 236a: Longa alteratur pro complemento perfectionis modi maximarum, et solum in modo maximarum perfecto habet alterari; brevis alteratur pro complemento perfectionis modi longarum, et solum in modo longarum perfecto alterari habet; semibrevis vero alteratur pro complemento perfectionis vel imperfectionis temporis, et tam in tempore imperfecto quam in tempore perfecto potest alterari, et in hoc etiam errant (ed.: erant) Gallici, qui ultra predictas tres figuras alterant etiam minimam, ad cuius alterationem nulla est necessitas (sim. Prosd. ital. II p. 50). Prosd. ital. I p. 239a: si in octonario tempore inter duo puncta vel sibi conformia talem mensuram dividentia reperiantur tres semibreves in suis propriis figuris figurate vel valor, ... tunc ultima ipsarum alterari habet ... Et scias, quod huius ultime figure alteratio impediri potest per caudationem alicuius semibrevium precedentium (sim. Prosd. ital. II p. 56). Prosd. ital. I p. 240a: Item scias, quod in duodenario tempore solum duo semibreves alterari possunt, et non plures, sive talis alteratio fiat cum cauda, sive absque cauda, et causa huius est, quoniam hoc sufficit ad complementum huius mensure (sim. Prosd. ital. II p. 57). Prosd. ital. I p. 241b: omnis semibrevis, que alteratur, non potest reduci per alterationem nisi ad valorem quatuor vel sex vel octo minimarum (sim. Prosd. ital. II p. 60). al. Prosd. ital. II p. 55: alteratio impediri potest per punctum positum immediate ante notam alterandam. al.
2 Verdopplung des Wertes durch Zusatzzeichen doubling of the value through an additional notational symbol
a durch einen Punkt with a dot
[s.XIV]
Quat. princ. 4, 1, 26 p. 266b: quidam posuerunt punctum duabus aliis de causis, et male, videlicet causa imperfectionis /Bd. 1, Sp. 81/ et alterationis, quod absurdum est dicere.
b durch einen ‚Schwalbenschwanz‘ with a ‘swallow's tail’ (cauda hirundinis)
[s.XIV]
Quat. princ. 4, 1, 36 p. 271a: qui per punctum aut per caudam hirundinis aut quoquo modo alterationem supradictis regulis repugnantem faciunt, errant. Quat. princ. 4, 1, 37 p. 271b: aliqui vero per caudam hirundinis alterationem fecerunt. Ioh. Hanb. sum. 15 p. 288, 12: Robertus assignavit alterationem per duos tractulos ad similitudinem caude yrundinis sub nota vel supra notam positos (cum exemplo). Ioh. Hanb. sum. 15 p. 290, 2: Sed alteratio potest assignari per punctum, et assignatur per duos tractulos ... patet per Franchonem in secundo modo de alterationibus, ubi ipse dicit: ‚nisi per divisionem modi aliter distinguatur‘, et cetera. Ergo vitiose assignatur alteratio, quando assignatur per duos tractulos et potest assignari per punctum. cf. Bent, Assessment p. 72; Lefferts, Handlo p. 62 et 289
c bei der zweiten Semibrevis in einer Ligatur ‚cum opposita proprietate‘ durch Veränderung der regulären Form der zweiten Note in der Ligatur in the case of the second semibreve within a ‘ligatura cum opposita proprietate’, when the standard form of the second note in the ligature is altered
[s.XIV]
Ioh. Hanb. sum. 15 p. 286, 13: Alio modo assignatur alteratio in semibrevibus ligatis. Unde Robertus de Brunham posuit duas notas cum opposita proprietate, quarum secunda nota descendit quadrata, ut hic: . Nam vitiose ponitur ... Et in ligatura ascendente secunda nota ponitur adverso capite, ut patet hic: ... Alio modo in ligatura ascendente idem Robertus alterationem assignavit. Posuit enim secundam notam ascendentem cum tractulo a parte dextra, ut hic: . cf. Lefferts, Handlo p. 62
d bei einer Semibrevis durch Stielung nach unten in the case of a semibreve with a tail added beneath
[s.XV]
Prosd. ital. I p. 236a: Item sciendum, quod semibrevem alterari dupliciter contingit, scilicet cum signo et sine signo: et tunc alteratur semibrevis sine signo, quando in sua propria figura sumit alterationem; cum signo vero alteratur, quando per caudam inferius tractam sumit alterationem. Et scias quod talis caudatio inferius est satis rationabile signum alterationis, ... ita per caudam recte inferius tractam debet transferri ad valorem note sibi immediate maioris (sim. Prosd. ital. II p. 51). Prosd. ital. I p. 239a: huius ultime figure (sc. semibrevis) alteratio impediri potest per caudationem alicuius semibrevium precedentium; que caudatio est etiam signum alterationis (sim. Prosd. ital. II p. 56). al. v. punctus alterationis
 
Artikelverweis 
alterativus v. punctus alterativus
 
Artikelverweis 
alternatio -onis f. Differenz (Schlußformel der Psalmtöne) difference (differentia or ‘saeculorum Amen’ formula for a psalm tone)
[s.IX]
Aurelian. 16, 13: hic tonus multimodas in fine versuum antiphonarum habet alternationum varietates ... Prima est, quando vox in altum extollitur ... Secunda est, quae non tantum erigitur. Aurelian. 17, 3: „Vox in Rama“. Huius finis versus suimet prioris introitui aequatur alternatione. Aurelian. 18, 11: plagis deuteri in semet XVIII habet varietatum alternationes. Aurelian. 14, 1 p. 148: Autentus tritus huiusmodi habet introitus alternationem: „Ecce Deus adiuva me“, cuius versiculi finis in meditullio tenoris ultimam substinet sillabam, neque enim sursum sublimatur neque deorsum deprimitur, sed initio concentus est introitus.
 
Artikelverweis 
altero -atum, -are (den Notenwert) verdoppeln, alterieren to double, to alter (the note value) [syn. duplicare, duplare] /Bd. 1, Sp. 82/
A Definition
[s.XIV]
Petr. Dion. append. p. 161: quando duae breves reperiuntur inter duas longas perfectas, ultima brevis causa perfectionis alteratur, id est duplicat valorem suum. Willelm. 3, 37: omnis nota alterata dupla est sui ipsius. Ioh. Pipudi p. 43: notulam (ed.: notula) alterare est eius valorem duplicare. Anon. Kellner p. 75: Semibrevis altera dicitur quasi semibrevis alterata, id est duplicata (sim. Anon. Vratisl. p. 341a. Anon. Mell. 9, 4. Anon. Couss. XII 12, 5).
[s.XV]
Prosd. exp. 42, 12: si minima alteratur, tunc per talem alterationem duplatur ipsius valor, sic quod, ubi prius valebat unam minimam solam, valet postea duas. Et sic similiter est de aliis. Prosd. mens. p. 212a: alterare notam in musica non est aliud quam duplare ipsius proprium valorem (sim. Prosd. ital. I p. 235b. Prosd. ital. II p. 50). Ugol. Urb. 3, 4, 13: alterari, id est duplari, ut perficiatur mensura. Anon. London. II 8, 1: Alterare est notam aliter cantare quam est. Ioh. Tinct. alt. 1, 3: Notam etenim alterari nihil aliud est quam cum suo proprio valoris alterius similis effici. Ioh. Hoth. fig. 5, 5.
B Gebrauch usage
1 Verdopplung des Wertes aufgrund der Position ohne Veränderung des Notenzeichens to double a value based on position with no alteration of the notational symbol
a bei der zweiten von zwei gleichen Noten vor einer Note des nächstgrößeren Wertes in einer perfekten Mensur in the case of the second of two equal note values before a note of the next greater value in perfect mensuration
[s.XIII]
Franco Col. 5, 15: si inter primam brevem et duas sequentes divisio modi apponatur, ... tunc prima longa a prima brevi imperficitur; secundarum brevium sequentium prima fit recta, ultima vero alteratur (sim. Walt. Odingt. 6, 4, 6). Franco Col. 7, 31: Intelligendum est etiam in ligaturis longas perfici et imperfici eo modo, quo in simplicibus fuit dictum, breves quoque rectas fieri et etiam alterari (inde Walt. Odingt. 6, 9, 7).
[s.XIV]
March. pom. 12, 6: quando multarum brevium numerus praecessit habentium se per ternariam proportionem, duabus existentibus in fine, quarum duarum ultima alteratur. March. pom. 12, 8: de duabus brevibus sequentibus ultima alteratur. March. pom. 12, 10: Interdum vero facit utrumque, scilicet quando ponitur inter semibreves sic se habentes, quod primo ponuntur plures breves, post has duae vel tres etc. semibreves, post quas vel in quibus consistit ternaria proportio; iterum post ipsas duae vel tres etc. semibreves pro uno tempore concurrente, post quas erit una brevis, quae necessario erit altera. Tunc enim pontellus duo facit: primo, proportionem perfectionis ternariae dicit esse completam, et sic per consequens sequitur, quod brevis ultima alteratur. Phil. Vitr. 17, 12: in modo perfecto secunda duarum brevium inter duas longas positarum, ut visum est in arte veteri, alteratur. In modo vero imperfecto nulla potest nec debet alterari (inde Trad. Phil. I 62r D 15). Phil. Vitr. 19, 10: Aliquotiens rubeae ponuntur, ut longa ante longam non valeat tria tempora, vel ut secunda duarum brevium inter longas positarum non alteretur. Ps.-Phil. lib. mus. p. 43a: quando due breves ponuntur inter duas longas in modo perfecto, vel inter pausam trium temporum et longam, vel in principio cantus, tunc secunda illarum brevium alteratur, id est, quod valet duas breves; vel quinque in eodem modo, tunc quinta alteratur, vel octo in eodem modo, tunc octava alteratur. Ps.-Phil. lib. mus. p. 43b: quando due minime inter duas semibreves ponuntur in maiori prolatione, tunc secunda illarum minimarum alteratur. al. Anon. Michels 1, 5: punctus positus inter binas et binas breves facit ultimam valere duas. Hoc autem nihil aliud est, nisi brevem alterari. al. Trad. Phil. I 61vD, 47. /Bd. 1, Sp. 83/ al. Anon. Paris. I 6, 17: vel duae sint minimae, ita quod una alteratur. Anon. Paris. II 7, 2: Sicut secunda duarum brevium in modo perfecto inter duas longas positarum alteratur, sic secunda duarum semibrevium inter duas breves pro tempore perfecto maioratur. al. Ps.-Mur. arg. p. 107b: Queritur quare secunda magis alteratur quam prima. Quia positis duabus unitatibus necesse est tertiam poni ad modum perfectum. Sed due breves posite inter duas longas important duas unitates, et sic nihil deest a parte principii, sed est defectus a parte finis, ad habendum tertiam partem per quam modus perficitur; et sic videtur, quod secunda magis debet alterari quam prima. Secundo sic pro prima brevi possumus ponere pausam vel equipollentes pause; pro secunda brevi nec pausam, nec equipollentes possumus ponere, nisi solummodo brevem; relinquitur contrario quod secunda debet alterari et non prima. Ps.-Mur. arg. p. 106b: Queritur utrum duplex longa alteratur, id est sex temporum inter duas longas novem ipsorum temporum ex tribus longis perfectis. ... Tunc sequeretur, quod altera esset duodecim temporum, quod falsum est simpliciter, quia nulla figura est maioris valoris quam novem brevium perfectarum. al. Petr. Dion. append. p. 161: quaelibet nota potest alterari ut hic:            nisi per divisionem modi aliter distinguatur. Petr. Dion. append. p. 163: brevis ita potest alterari et imperfici in notis ligatis quam notis per se stantibus. Rob. Handlo p. 92, 24: altera brevis ... Que magis proprie potest dici brevis alterata, quia a sua recta proportione alteratur. Rob. Handlo p. 98, 18: brevis alterata potest fieri erecta veluti brevis recta, ut hic:     . Rob. Handlo p. 156, 2: Alterata vero brevis in fine ligature <vel> in obliquitate perplicari potest. Rob. Handlo p. 158, 7: Brevis vero plica unius minorate valorem habet, et si alterata sit, eius plica semibrevem minorem valebit. al. Ioh. Mur. lib. p. 52a: De alteratione in musica ... de qua tales dantur regule: Prima regula est, quod nulla nota potest alterari ante sibi similem, nec ante minorem (ed.: maiorem) se. Secunda regula est, quod omnis nota potest alterari ante proximam maiorem se ... Tertia regula est, quod quandocunque inter duas longas de modo perfecto vel pausas longarum vel inter punctum et longam inveniuntur due breves sine puncto in medio, secunda alteratur, id est valet duas breves (inde Goscalc. 3, 4 p. 164, 9 ss. Prosd. exp. 43, 2 ss. Ugol. Urb. 3, 4-1, 2 ss. Fr. Gafur. extr. 11, 11, 2 ss.). Ioh. Mur. lib. p. 52b: nota alterata potest imperfici a parte ante (inde Goscalc. 3, 4 p. 166, 1. Ugol. Urb. 3, 4-4, 1. Fr. Gafur. pract. 2, 13) Ioh. Mur. lib. p. 53a: quando aliqua nota alteratur, hoc fit causa perfectionis (inde Goscalc. 3, 4 p. 166, 12. Ugol. Urb. 3, 4-6, 1. Anon. Monac. 3, 18. Fr. Gafur. extr. 11, 11, 9). Ioh. Mur. lib. p. 58a: Item notandum, quod pause non possint imperfici nec alterari (inde Goscalc. 3, 9 p. 180, 7. Ugol. Urb. 3, 9-5, 1). al. Ps.-Mur. motet. p. 77a: Quare duplex longa de prolatione perfecti maioris non potest alterari? Quia non habet maiorem figuram sibi precedentem, ideoque prima est. Quare semiminima non potest alterari? Quia nisi due computantur pro minima. Ps.-Mur. motet. p. 85a: Pause possuntne (ed.: Pausa possunt ne) alterari? Non. Quare? Quia ita augerentur; attamen pause bene faciunt figuras alterare. al. Anon. Barcin. I p. 21. Anon. London. I 1 p. 41: altera sive alterata minima. Ioh. Boen ars 1, 11, 12: Hec debet nota alterari, ubi loco illius longior posset poni. Ioh. Boen ars 1, 11, 13: non enim alteratur nota ante punctum sicut ante notam. Ioh. Boen ars 1, 12, 15: magis arbitror dicendum ipsam alteratam notam nullo modo imperfici debere. al. Quat. princ. 4, 1, 23 p. 262b: dicitur recta brevis ad differentiam alteratae brevis, quia duplex est brevis, videlicet recta et alterata. ibid.: Alterata brevis /Bd. 1, Sp. 84/ dicitur, quae in figura brevis rectae se et aliam rectam sub uno accentu includit. Quat. princ. 4, 1, 35 p. 270a: sola nota per se non potest alterari. al. Ioh. Hanb. sum. 6 p. 212, 7: quelibet nota minor alia alterari potest. Ioh. Hanb. sum. 11 p. 246, 12: Altera brevis includit in se duas breves in valore licet non in forma. Que magis proprie potest dici brevis alterata, quia a sua recta proportione alteratur. al. Willelm. 3, 37: larga perfecta ... valet 3 longas (ed.: largas) perfectas vel longam rectam et alteratam. al. Goscalc. 3, 4 p. 166, 6: duplex est minima, semibrevis, brevis, longa, scilicet recta et altera seu alterata. Goscalc. 3, 4 p. 166, 9: notula nigra bene potest alterari ante rubeam et e converso. al. Ps.-Theodon. 2 p. 40: in veteribus moctectis inveniuntur semibreves alteratae per longas, quod non mihi videtur consonum rationi, quia semibreves non dividuntur immediate a longis, sed a brevibus, et ideo non sunt de genere longarum sed brevium. Ps.-Theodon. append. 2 p. 55: modus perfectus et imperfectus necessitatem non habent, ut pausa alteretur. ibid.: nota, quae alteratur, semper habet valorem dupplicatum in modis perfectis vel divisionibus, ubi posita est. al. Ioh. Vetul. 54, 9:   . Et per hoc signum perfectionis praedicta semibrevis sequens aut praecedens imperficere non potest praedictam brevem, quia per virtutem illius signi praefata brevis est sincopa et perfecta; et secunda dictarum semibrevium per regulas antedictas debet alterari, et ultima, quia non imperficitur ab aliquo, est perfecta. al. Nic. Weyts p. 263b: quando reperiuntur due vel quinque vel octo vel undecim semibreves vel minimas vel breves vel longas inter puncta vel inter perfectionem proximam maiorem se, ultima alteratur, nisi per punctum impediatur. Ioh. Pipudi p. 43: notula alterata potest imperfici. al. Anon. Mediol. 3, 5. al. Mens. Sciendum est 6, 9: si semibreves reperiuntur sic:   valet unam in capite et unam in pede, nisi quod in arte ytalica in tempore perfecto ultima alteratur. Ps.-Mur. alt. p. 307b: nota, quae alteratur, est in simili forma cum illa, quae facit ipsam alterare. al. Semibr. caud. p. 70: si duae breves ponuntur inter punctum et longam, secunda alteratur, et appellatur ille punctus alterationis. al. Trad. Phil. III p. 9. Anon. Couss. V p. 194, 20: numquam aliqua nota ante minorem se vel equalem alteratur, sed semper ante maiorem vel pausam maioris. Anon. Couss. V p. 198, 20: inter maximam de modo perfecto maximarum et punctum nulla nota alteratur. ... Ratio est hic, quia contradicetur secunde conclusioni, que dicit, quod nulla nota alteratur ante minorem se. Tunc enim bene posset poni post punctum minorem notam vel equalem. Anon. Couss. V p. 202, 2: inter punctum et punctum nulla nota alteratur, ut hic:  ⋅   ⋅  . al. Mens. Cum de p. 75. Anon. Kellner p. 75: residuae notae sunt inventae propter mixturas, ut brevis plicata, semibrevis alterata, cardinalis, fusielis et semifusielis et semifusielis semi. al. Anon. Monac. II 161: quaelibet simplex ante suam notam maiorem alteratur. al. Anon. Vratisl. p. 333a: quando una brevis ponitur inter minimas ad eam pertinentes. Et hoc est quidem color, per quem cognoscitur maior prolacio. Et tunc talis brevis est dividenda in duas minimas et quelibet illarum est alteranda... ⋅    ⋅. al. Anon. Vipiten. 8, 7. al.
[s.XV]
Orig. et eff. 8, 3. Thom. Wals. 15, 5: Regula: quia prima species non potest alterari, quia illa est regula generaliter ut supra notatur. Quandocumque duae species minores stant inter 2 species maiores, vel inter pausam speciei maioris vel punctum et speciem maiorem, prima recta, secunda altera. al. Prosd. exp. 43 - 48 passim. Prosd. exp. 43, 8: nulla nota potest alterari ante sibi similem nec supple potest alterari ante minorem se. Prosd. exp. 44, 3: omnis nota supple alterabilis potest alterari solummodo ante proximam maiorem se. Prosd. exp. 45, 6: quandocumque /Bd. 1, Sp. 85/ inveniuntur due breves inter duas longas de modo perfecto supple minori vel supple inter duas pausas duarum longarum supple de modo perfecto minori vel inter punctum et longam supple de modo perfecto minori vel supple inter pausam longe et longam de modo perfecto minori vel supple si longam de modo perfecto minori vel ipsius pausam precedant due breves solum nulla alia figura ipsas breves precedente sine puncto in medio, secunda alteratur, id est valet duas breves. Prosd. exp. 46, 6: nota alterata potest inperfici a parte ante supple et non a parte post. Prosd. exp. 48, 4: quando aliqua nota alteratur, hoc fit causa perfectionis, id est, ut perfectio compleatur. Prosd. exp. 48, 14: quod alterare non possumus ita maximas et semiminimas sicut alias figuras intermedias. Prosd. exp. 89, 3: pause non possunt inperfici nec possunt supple perfici nec alterari. al. Prosd. mens. p. 212a - 213a passim. Prosd. mens. p. 212b: longa, brevis, semibrevis et minima bene possunt alterari, quoniam quelibet ipsarum habet notam maiorem, ante quam alterari potest. Prosd. mens. p. 219a: figure diminute, que in proportione sexquialtera cantantur, sicut tres pro duabus, habent reduci ad perfectiones mensurarum, et possunt perfici, imperfici, evacuari, alterari, et breviter omnes passiones pati, quas pati possunt figure recte perfectiones mensurarum habentes. Prosd. mens. p. 224b: nota recta sive non alterata, quod idem est. al. Ugol. Urb. 3, 4 passim. Ugol. Urb. 3, 4, 15: nota alterata alteram sibi valet aequivalentem notam. Ugol. Urb. 3, 4-4, 4: Nota ex se perfecta potest imperfici, sed nota alterata ex se potest esse perfecta, igitur nota alterata potest imperfici. Ugol. Urb. 3, 4-5, 6: minima altera, id est alterata. Ugol. Urb. 3, 4-5, 11: maxima et semiminima rectae, tantum formam habent, quia alterandi virtute non gaudent. al. Anon. Couss. XII 12, 4: sic breves alterantur in ordine ad longas, sic longae alterantur in ordine ad maximas. Anon. Couss. XII 12, 5: de modo minori (mss., ed.: brevior) sic dicemus quod in eo brevis alteratur et hoc dupliciter, scilicet extra ligaturam et in ligatura; ut quum duae breves ponuntur inter duas longas, tunc prima brevis valet unum tempus et secunda brevis valet duo tempora per alterationem et vocatur brevis altera quasi alterata, id est duplicata. al. Mens. Item nota 7. Anon. London. II 8, 5: brevis altera, id est alterata. al. Anon. Monac. 2, 124: Omnis ligatura cum proprietate opposita habet primas duas semibreves, licet tamen quandoque 2a alteratur, sicut fit in tempore perfecto. al. Anon. Mell. 10, 15. al. Paul. Paulir. 7, 2, 2 p. 66. al. Guil. Dufay p. 388. Ioh. Tinct. imp. 1, 3, 60: omnis nota, quae potest imperfici et alterari, velut longa, brevis et semibrevis, si alteretur, solum imperfici poterit quantum ad aliquas partes, scilicet tantas, quod notae minores ipsam maiorem imperficientes valorem eius non attingant. Fr. Gafur. extr. 11, 11, 8: nota alterata potest imperfici ante et post. al. Ioh. Tinct. alt. passim. Ioh. Tinct. alt. 1, 12: si duae notae solae inventae, quarum ultima venit alteranda, sint continuae aut sycopatae, quia dum in istis sicut in aliis requiritur perfectio, consequenter accidit alteratio. Ioh. Tinct. alt. 1, 23: omnis nota veniens alteranda quoad formam, necessario est integra. Nicol. Burt. 3, 7, 39: sciendum pro antiquorum cantibus, quod nota nigra ante rubeam alterari potest et e converso. al. Guil. mon. 1 p. 17: si duae semibreves ponantur absque puncto inter duas breves, secunda illarum alterat. sim. al. Adam Fuld. 3, 12. Anon. Salisb. 12, 2. al. Guill. Pod. 7, 15. al. Fr. Gafur. pract. 2, 13 passim. al. Anon. Couss. I p. 438a. al. Mens. Nota quod p. 424b. Prop. mens. Hec fig. p. 430 descr. Mens. Cum animadv. 43.
b bei Pausen in perfekten Mensuren in the case of rests in perfect mensuration
[s.XIV]
Ioh. Hanb. sum. 21 p. 340, 15: Pausa duplicis longe /Bd. 1, Sp. 86/ tangit quatuor lineas, tria spatia occupans et perfici potest et imperfici, alterari atque diminui veluti duplex longa, cui correspondet. Ioh. Hanb. sum. 21 p. 340, 20: Pausa longe tangit tres lineas, duo spatia occupans. Et perfici potest et imperfici, alterari atque diminui veluti longa, cui correspondet longa pausa. Ioh. Hanb. sum. 21 p. 342, 18: Pausa vero minime tangit unam lineam, dimidiam partem spatii supra occupans, et est retorta a parte sinistra. Alterari potest, non tamen perfici neque diminui. al.
c bei Semibreven in perfekten und imperfekten Mensuren in the case of semibreves in perfect and imperfect mensurations
[s.XV]
Prosd. ital. I p. 236a: semibrevis vero alteratur pro complemento perfectionis vel imperfectionis temporis, et tam in tempore imperfecto quam in tempore perfecto potest alterari. Prosd. ital. I p. 239a: si in octonario tempore inter duo puncta vel sibi conformia talem mensuram dividentia reperiantur tres semibreves in suis propriis figuris figurate vel valor, dummodo ibi alique sint semibreves, tunc ultima ipsarum alterari habet, ut mensura compleatur (sim. Prosd. ital. II p. 56). Prosd. ital. I p. 239b: in octonario tempore solum una semibrevis alterari potest, et non plures (sim. Prosd. ital. II p. 56). Prosd. ital. I p. 240a: si in duodenario tempore ... reperiantur quatuor semibreves in propriis figuris figurate ..., tunc due ultime alterantur (sim. Prosd. ital. II p. 57). Prosd. ital. I p. 241b: omnis semibrevis, que alteratur, non potest reduci per alterationem nisi ad valorem quatuor vel sex vel octo minimarum (sim. Prosd. ital. II p. 60). al. Prosd. ital. II p. 51: Semibrevis vero alteratur pro complemento valoris brevis perfecte vel imperfecte sic, quod alterari potest in omni tempore, preterquam in quaternario et senario imperfecto. al.
2 Verdopplung des Wertes durch Zusatzzeichen to double the value through an additional notational symbol
a unbestimmt undetermined
[s.XV]
Thom. Wals. 8, 18 de semibrevibus et brevibus alteratis per signa per ignorantiam, ut patet (deest exemplum).
b bei Semibreven durch Stielung nach unten in the case of semibreves with a stem (tail) pointing downward
[s.XV]
Prosd. ital. I p. 236a: semibrevem alterari dupliciter contingit, scilicet cum signo et sine signo: et tunc alteratur semibrevis sine signo, quando in sua propria figura sumit alterationem; cum signo vero alteratur, quando per caudam inferius tractam sumit alterationem (sim. Prosd. ital. II p. 51). Prosd. ital. I p. 240a: in duodenario tempore solum duo semibreves alterari possunt, et non plures, sive talis alteratio fiat cum cauda sive absque cauda (sim. Prosd. ital. II p. 57). al. ex errore ed. pro altercari: Ioh. Legr. rit. 1, 3, 2, 26.
 
Artikelverweis 
altifico -are (einen Ton um einen Halbton) erhöhen to raise (a pitch by one semitone) [syn.: sustinere]
[s.XIV]
Goscalc. 2, 1 p. 112, 7: Semiditonus, id est tercia minor, requirit post se de sui natura unisonum; potest tamen habere post se aliam speciem, sed tunc oportet eam sustinere et altificare per unum maius semitonium, sic quod fiat ditonus (inde Theod. Capr. p. 96. ibid. sim.). Contr. Species plani 49: ubicumque sexta fieri oporteat super mi vel la de ⋅e⋅lami gravi, que fieri habet in ⋅c⋅solfaut, hoc est super fa, illud fa debet altificari per semitonium maius, quod apotome nuncupatur, et debet signari per signum de ♯ aut nomen fa.
 
Artikelverweis 
altisonantia -ae f. ? Lautstärke ? volume, loudness
[s.XI]
Hermann. mus. p. 47 (p. 140b): Sed quo modo sapienter (ed.: sapientur) cantant, qui nihil de praedictis sciunt, qui tropum tropo permutantes confundunt, qui solam altisonantiam /Bd. 1, Sp. 87/ laudant; in hoc tamen iusto iudicio asino inferiores et imperitiores, qui et multo altius resonat.

 

alterabilis
 1 Definition
 2 Gebrauch usage
 
alteratio
 A Definition
 B Gebrauch usage
 1 Verdopplung des Wertes aufgrund der Position ohne Veränderung des Notenzeichens doubling of the value based on the position with no mutation of the notational symbol
 a bei der zweiten von zwei gleichen Noten vor einer Note des nächstgrößeren Wertes in einer perfekten Mensur in the case of the second of two equal values before a note of the next greater value in perfect mensuration
 b bei Semibreven in perfekten und imperfekten Mensuren in the case of semibreves in perfect and imperfect mensurations
 2 Verdopplung des Wertes durch Zusatzzeichen doubling of the value through an additional notational symbol
 a durch einen Punkt with a dot
 b durch einen ‚Schwalbenschwanz‘ with a ‘swallow's tail’ (cauda hirundinis)
 c bei der zweiten Semibrevis in einer Ligatur ‚cum opposita proprietate‘ durch Veränderung der regulären Form der zweiten Note in der Ligatur in the case of the second semibreve within a ‘ligatura cum opposita proprietate’, when the standard form of the second note in
 d bei einer Semibrevis durch Stielung nach unten in the case of a semibreve with a tail added beneath
 
altero
 A Definition
 B Gebrauch usage
 1 Verdopplung des Wertes aufgrund der Position ohne Veränderung des Notenzeichens to double a value based on position with no alteration of the notational symbol
 a bei der zweiten von zwei gleichen Noten vor einer Note des nächstgrößeren Wertes in einer perfekten Mensur in the case of the second of two equal note values before a note of the next greater value in perfect mensuration
 b bei Pausen in perfekten Mensuren in the case of rests in perfect mensuration
 c bei Semibreven in perfekten und imperfekten Mensuren in the case of semibreves in perfect and imperfect mensurations
 2 Verdopplung des Wertes durch Zusatzzeichen to double the value through an additional notational symbol
 a unbestimmt undetermined
 b bei Semibreven durch Stielung nach unten in the case of semibreves with a stem (tail) pointing downward